🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:59:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनेक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनेक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनेक

अर्थ: एक से ज्यादा, अनेक

संस्कृत: न एकः, एकाधिकः

अंग्रेज़ी: Many

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनेक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अनेक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनेक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनेकःअनेकौअनेके
द्वितीयाअनेकम्अनेकौअनेकान्
तृतीयाअनेकेनअनेकाभ्याम्अनेकैः
चतुर्थीअनेकस्मैअनेकाभ्याम्अनेकेभ्यः
पञ्चमीअनेकस्मात् / अनेकस्माद्अनेकाभ्याम्अनेकेभ्यः
षष्ठीअनेकस्यअनेकयोःअनेकेषाम्
सप्तमीअनेकस्मिन्अनेकयोःअनेकेषु
सम्बोधनहे अनेकहे अनेकौहे अनेके

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनेक
अनेक
aneka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दशा (3.3.227)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनेक वि॰ [सं॰] एक से अधिक । बहुत । ज्यादा । असंख्य । अनगिनत । यौ॰—अनेकानेक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्-एक mfn. not one, many, much
separated.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (42,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनेक a. 1 Not one; more than one, many; अनेकपितृकाणां तु पितृतो भागकल्पना Y. 2. 120, Ki. 1. 16; several, various; तथात्मैकोऽप्यनेकश्च Y. 3. 144. --2 Separated; divided; oft. in comp.; ˚आकार having many shapes or forms; diverse, multiform; ˚कालं-वारं several times, many a time and oft; ˚भार्य having more wives than one. --Comp. --अक्षर, --अच् a. having more than one vowel or syllable; polysyllabic. --अग्र a. {1} engaged in several pursuits. {2} not concentrated or fixed on one object. --अंत a. {1} [न. ब.] not alone so as to exclude all others, uncertain, doubtful, variable; स्यादित्यव्ययमनेकांतवाचकं {2} = अनैकांतिक q. v. --(तः) {1} unsettled condition, absence of permanence. {2} uncertainty, doubtfulness. {3} an unessential part, as the several anubandhas. ˚वादः scepticism. ˚वादिन् m. a sceptic, a Jaina or an Arhat of the Jainas. --अर्थ a. {1} having many (more than one) meanings, homonymous; as the words गो, अमृत, अक्ष &c.; अनेकार्थस्य शब्दस्य K. P. 2. {2} having the sense of the word अनेक. {3} having many objects or purposes. --(र्थः) multiplicity of objects, topics &c. --अल् a. having more than one अल् (letter) P. I. 1. 55. --आश्रय, --आश्रित a. (in Vaiś. phil.) dwelling or abiding in more than one (such as संयोग, सामान्य); एतेऽनेकाश्रिता गुणाः Bhāṣā P.; dependence upon more than one. --कृत् m. ‘doing much’, N. of Śiva. --गुण a. of many kinds, manifold, diverse; विगणय्य कारणमनेकगुणं Ki. 6. 37. --गुप्तः N. of a king; ˚अर्चितपादपंकजः K. 3. --गोत्र a. belonging to two families (such as a boy when adopted), i. e. that of his own, and that of his adoptive, father. --चर a. gregarious. --चित्त a. not of one mind, fickle-minded; ˚मंत्रः not following the counsels of [] one; H. 4. 31. --ज a. born more than once. --(जः) a bird (गर्भांडाभ्यां जातत्वात्). --पः an elephant (so called because he drinks with his trunk and mouth); cf. द्विप; वन्येतरानेकपदर्शनेन R. 5. 47; Śi. 5. 35, 12. 75. --मुख a. (खी f.) a. {1} having many faces, many-faced. {2} scattered, dispersed, going in various directions, taking to various ways; (बलानि) जगाहिरेऽ नेकमुखानि मार्गान् Bk. 2. 54. --मूर्तिः ‘having many forms’, N. of Viṣṇu who assumed various forms to deliver the earth from calamities. --युद्धविजयिन्, --विजयिन् a. victorious in many battles; Pt. 3. 9, 11. --रूप a. {1} of various forms, multiform. {2} of various kinds or sorts. {3} fickle, changeable, of a varying nature; वेश्यांगनेव नृपनीतिरनेकरूपा Pt. 1. 425. --(पः) epithet of the Supreme Being. --लोचनः N. of Śiva; also of Indra, and of the Supreme Being, he being said to be सहस्राक्षः सहस्रपात् &c. --वचनं the plural number; dual also. --वर्ण a. involving more than one (unknown) quantity (the unknown quantities x. y. z. &c. being represented in Sanskrit by colours नील, काल &c.); ˚समीकरणं simultaneous equation; ˚गुणनं, ˚व्यवकलनं, ˚हारः multiplication, subtraction or division of unknown quantities. --विध a. various, different. --शफ a. cloven-hoofed. --शब्द a. synonymous. --साधारण a. common to many, the common property of many persons Dk. 83.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0087-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनेक त्रि० न एकः एकभिन्नतया उत्सर्गतः बहुवचनान्तता । बहुसंख्यकेषु । “अनेकानि सहस्राणि कौमारब्रह्मचारिणा” मिति मनुः । “पतन्त्यनेके जलधेरिवोर्मयः” इति माघः “अनेके सेवन्ते भवदधिकगीर्वाणनिवहानिति” श्यामा- स्त्रोत्रम् । एकशब्दस्य सर्वनामत्वेन नञ्तत्पुरुषे तद्भिन्न- वाचकतया गौणत्वेऽपि अतच्छब्दवत् सर्वनामकार्य्यं तेन अनेके इति, अनेकेषामिति, अनेकत्रेत्यादि । एवञ्च एक- शब्दस्य समाहारद्विगुत्वनिषेधादनेकशब्दस्य बहुसंख्यावाच- कत्वेऽपि न समाहारः । तेन अनेकराजन्यरथाश्वसङ्कुल- मिति किरा० समाहारे अनेकराजन्यरथाश्वीति स्यात् । “यत्रानेकविधमान्तर्य्यं तत्र स्थानत आन्तर्य्यं बलीय इति” [] परिभा० सि० कौ० । “अनेकपितृकानान्तु पितृतो भाग- कल्पनेति” याज्ञ० । “अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रमिति” “अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिमिति” च गीता नास्ति एकः “द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने” इतिवत् एकत्वं यत्रेति बहुव्रीहौ अनेकशब्दस्य एकवचनान्ततापीष्यते । “अनेकमन्यपदार्थे” इति पा० सू० । “आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथग्भवेत् “तथात्मैकोऽप्यनेकश्चेति” याज्ञ० । “अनेकमाश्रितं लिङ्गमिति” सा० का० । “एको- ऽन्यार्थे प्रधाने च प्रथमे केवले तथा । साधारणे मङ्गलेऽल्पे संख्यायाञ्च प्रयुज्यते” इत्युक्तेष्वर्थेषु एकशब्दस्य वृत्तेः तदुक्तार्थभिन्ने त्रि० । तत्र च संख्यान्यर्थे एव बहुवचनान्ततान्यत्र यथेष्टतेति मनो० । उत्करादि० भवार्थे छ । अनेकीयः तद्भवे त्रि० । भावे व्रा० । ष्यञ् । अनैक्यं बहुत्वे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0192-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनेकं, त्रि, (एकस्मात् अन्यत् नञ्समासः ।) एक- त्वातिरिक्तसंख्यानं तद्विशिष्टञ्च । बहु । यथा, -- “अनेकराजन्यरथाश्वसङ्कुलं” । इति भारविः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-053-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनेक" आता है (20)
बहु बहुत । एक से अधिक । अनेकनाना अनेक प्रकार के । बहुत तरह के । विविधबाहुल बहुत । अनेक । अधिक । प्रचुरनैक जो एक ही न हो । अनेक । बहुतअगणित जिसकी गणना न हो । अनगिनत । असंख्य । बेशुमार । बहुत । बेहिसाब । अनेककई एक से अधिक । अनेक । जैसे, —कई बार । कई आदमी । यौ॰—कई एक=अनेक । बहुत से…कैऊ पु वि॰ कई एक । अनेकअमेत पु वि॰ अगणित । अनेक । अमितकैइक पु वि॰ कई एक । अनेककितनी अनेकएकाधिक एक से अधिक । अनेकबहुतेरे संख्या में अधिक । बहुत से । अनेकबहुसंख्यक गिनती में बहुत । अनेक । बहुतअनंत जिसका अंत न हो । जिसका पार न हो । असीम । बेहद । आपारकतिक पु † क्रि॰ (प्रत्य॰)]अल्पेतर छोटा नहीं । बृहद्अनबन बिगाड़ । विरोध । फूट । खटपटकतेक पु † वि॰बहुत प्रसन्न होना । प्रफुल्लित होना । आनंद और उमंग से फूलनाहजार हजार जो गिनती में हस सौ हो । सहस्र

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनेकअनेक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अनेक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनेक 📚 ➤ एक से ज्यादा, अनेक
संस्कृत: न एकः, एकाधिकः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनेक 📚एक से अधिक । बहुत । ज्यादा । असंख्य । अनगिनत । यौ॰—अनेकानेक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अनेक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें