🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:26:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनेरा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अन-+इरा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

इरा

अर्थ: इ-रन्, इं कामं राति, रा-क वा तारा०

संस्कृत: सुरा, भूमिः, वचनम्, जलम् · पर्याय: सुरा, हलिप्रिया, हाला, परिस्रुत्, वरुणात्मजा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. इरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. इरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. इरा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — इरा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइराइरेइराः
द्वितीयाइराम्इरेइराः
तृतीयाइरयाइराभ्याम्इराभिः
चतुर्थीइरायैइराभ्याम्इराभ्यः
पञ्चमीइरायाःइराभ्याम्इराभ्यः
षष्ठीइरायाःइरयोःइराणाम्
सप्तमीइरायाम्इरयोःइरासु
सम्बोधनहे इरेहे इरेहे इराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — इरा
इरा
irā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इरा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कश्यप की वह स्त्री जिससे बृहस्पति या उदभिज उत्पन्न हुए ।
२. भुमि । पृथ्वी ।
३. वाणी । वाचा ।
४. जल ।
५. अन्न ।
६. मदिरा । शराब । यौ॰—इराक्षीर=क्षीरसागर । इराचर=(१) ओला । करक । (२) जलचर । (३) भूमि से उत्पन्न ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इरा f. (also इरा, AV. xv, 2, 3) (closely allied to इडा and इळा) any drinkable fluid
a draught (especially of milk), RV.; AV.; ŚBr. &c.
food, refreshment
comfort, enjoyment, AV.; ŚBr.; AitBr.
N. of an Apsaras (a daughter of Dakṣa and wife of Kaśyapa), Hariv.; VP.
water, L.
ardent spirits, Bhpr.
the earth, L.
speech, L.
the goddess of speech, Sarasvatī, L.
[cf. इडा.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (168,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इरा [इ-रन् Uṇ. 2. 28; इं कामं राति रा-क वा Tv.] 1 The earth. --2 Speech. --3 The goddess of speech, Sarasvatī. --4 Water. --5 Food. --6 Spirituous liquor. --7 Any drinkable fluid; a draught (especially of milk). --8 Refreshment, comfort (Ved. in the last three senses). --Comp. --ईशः {1} N. of Varuṇa, of Viṣṇu and of Gaṇeśa. {2} a king, sovereign. --क्षीर a. Ved. whose milk is a refreshment or enjoyment. --(रः) the milk ocean. --चर a. earth-born, terrestrial. {2} aquatic. --(रं) hail; so इरावरं. --जः N. of Kāma or Cupid. --वेल्लिका pimples on the head.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0280-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इरा स्त्री इण्--रक् इं कामं राति रा--क वा । १ भूमौ, २ वाचि, ३ सुरायाम्, ४ जले, ५ अन्ने च । “इरा विश्वस्मै भुवनाय जायते यत्पर्जन्यः पृथिवी रेतसावतिः” ऋ० ५, ८ त, १ । “इरामस्मा ओदनं पिन्वमानाः” शत० व्रा० ६, ६, ३३ । ६ कश्यपस्य पत्नीभेदे । “घर्मपत्न्यः समाख्याताः कश्यपस्य वदाम्यहम् । अदितिर्दितिर्दनुःकाला अमायुः सिंहिका मुनिः । कद्रुः प्राधा इरा क्रोधा विनता सुरभिःखशा” इत्युपक्रम्य “इरा वृक्षलतावल्लीतृणजातीश्च सर्वशः” । असूतेति शेषः । गरुडपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0982,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इरा, स्त्री, (इं कामं राति ददाति इति । इ + रा + क । यद्वा एतीति इ + रन् + टाप् निपातनात् गुणाभावः ।) भूमिः । वाक्यम् । मद्यम् । जलम् । इत्यमरः ॥ (यथा, आश्वलायनगृह्यसूत्रे । २ । ९ । [] “इरां वहन्तो घृतमुक्षमाणा मित्रेण साकं सह संविशन्तु” ।) सरस्वती । इति शब्दरत्नावली ॥ (अन्नम् ।) कश्यपपत्नीविशेषः । यथा, गारुडे ६ अध्यायः ॥ “धर्म्मपत्न्यः समाख्याताः कश्यपस्य वदाम्यहम् । अदितिर्दितिर्दनुः काला अमायुः सिंहिका मुनिः । कद्रुः प्राधा इरा क्रोधा विनता सुरभिः खशा” । तस्याः सृष्टिर्यथा । “इरा वृक्षलता वल्ली तृणजातिश्च सर्व्वशः । खशा च यक्षरक्षांसि मुनिरप्सरसस्तथा” । (दैत्यविशेषः । यथा, हरिवंशे । ३ । ८२ । “मरीचिर्मघवांश्चैव इरा शङ्कुशिरा वृकः” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-213-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "इरा" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अन-इरासमास: अन + इरा तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: इरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: इरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | इरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनइरा 📚अन 📚इरा ➤ अन (जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना (कर्तृवाचक कृ…) + इरा (इ-रन्, इं कामं राति, रा-क वा तारा०)
संस्कृत: सुरा, भूमिः, वचनम्, जलम् · पर्याय: सुरा, हलिप्रिया, हाला, परिस्रुत्, वरुणात्मजा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अन 📚पु क्रि॰ वि॰ बिना । बगैर🟠🔵🟣🟢🟤
इरा 📚कश्यप की वह स्त्री जिससे बृहस्पति या उदभिज उत्पन्न हुए🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अन
इरा
मदिरा के और नाम (२.१०.४०) — गन्धोत्तमा, प्रसन्ना, कादम्बरी, परिस्रुता, मदिरा, कश्य, मद्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अनेराअन + इरागुण आद्गुणः (६.१.८७)

❖ समासः

  • अन-इरा = अन + इरा तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें