🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:28:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अन्तिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अन्तिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अन्तिः

अर्थ: बड़ी बहन

व्युत्पत्ति: अन्त+इ

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अन्ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अन्ति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअन्तिःअन्तीअन्तयः
द्वितीयाअन्तिम्अन्तीअन्तीः
तृतीयाअन्त्याअन्तिभ्याम्अन्तिभिः
चतुर्थीअन्तये / अन्त्यैअन्तिभ्याम्अन्तिभ्यः
पञ्चमीअन्तेः / अन्त्याःअन्तिभ्याम्अन्तिभ्यः
षष्ठीअन्तेः / अन्त्याःअन्त्योःअन्तीनाम्
सप्तमीअन्तौ / अन्त्याम्अन्त्योःअन्तिषु
सम्बोधनहे अन्तेहे अन्तीहे अन्तयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अंति
अंति
aṃti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ अन्ति] बड़ी बहन । [को॰] ।
अंति २ पु वि॰ [सं॰ अन्तिक, प्रा॰ अंतिअ]
१. समीप । निकट । उ॰— खड़े अंति चहुवान के बैन बोले ।—पृ॰ रा॰, पृ॰ ८५ ।
२. अत में । उ॰—जु कछु तंत को मंत अति कहि कहि समझायो ।—पृ॰ रा॰, ६७ ।४५५ ।
अंति ३ पु दे॰ अत्यंत । उ॰—सहस सात हय षेत रहि परे पंच से दंति, लुथ्थि कोस पंचह प्रचर परे सु पाइल अति ।—पृ॰ रा॰, १९ ।२४४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अन्ति ind. before, in the presence of near, RV.; AV.
(with gen.) within the proximity of, to
अन्ति [cf. Lat. ante; Gk. ἀντί].
2. अन्ति f. an elder sister (in theatrical language), L. for 1. अन्ति See col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (44,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंति ind. [अंत्-इ] Ved. 1 Near, before, in the presence of; न ही नु वो मरुतो अंत्यस्मे Rv. 1. 167. 9; 1. 79. 11. --2 (Prep.) To, in the vicinity of (with gen.); मुग्धप्रभीतवदुपेयतुरंति मात्रोः Bhāg. --तिः f. An elder sister (in dramas). --Comp. --ऊति a. ready with help. (--तिः f.) protection of what is near (आसन्नरक्षण) Rv. 1. 138. 1. --गृहं a house near one's own dwelling, the neighbourhood of the house. --देव a. being near the god; an adversary (at dice); Rv. 1. 180. 7. --मित्र, --वाम, --षुम्ण a. near or at hand with help, wealth, or kindness; अंतिवामा दूरे Rv. 7. 77. 4 ( निकटस्थधना).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0095-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्ति (का) स्त्री अन्त्यते संबध्यते अन्त--इ । नटाभिनयन- काले तदुक्तौ ज्येष्ठभगिन्याम् । स्वार्थेके टापि अन्तिके- त्यपि । सामीप्यार्थे अव्य० “मुग्धप्रभीतवदुपेयतुरन्ति मात्रो- रिति” भाग० “यो नो अग्नेऽभिदासत्यन्ति दूरे पदीष्ट स” इति ऋ० १, ७९, ११, “अन्ति अन्तिके” भा० । “नही नु वो मरुतो अन्त्यस्मे” ऋ० १, १६७, ९ । अस्य सामीप्यार्थ- त्वात् पदान्तरेण अव्ययीभावे । तत्तदर्थसामीप्ये “वृष- णावन्तिदेवगिति ऋ० १, १८०, ७ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0205,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्तिः, स्त्री, (अन्त्यते ज्येष्ठभगिनीत्वेन सम्बध्यते- ऽसौ, अन्त + करोत्यर्थे णिच् + इक् । अन्तिकेति- पाठे स्वार्थे कन् स्त्रियां टाप् ।) नाट्योक्तौ ज्येष्ठा भगिनी । इति शब्दरत्नावली ॥ (अन्तिका भगिनी ज्येष्ठेत्यमरः ।) समीपे व्य । यथा । “मुग्धप्रभीत- वदुपेयतुरन्तिमात्रोः” । इति श्रीभागवतं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-055-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अन्ति" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अन्तिःअन्ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: अन्द् + क्तिन्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अन्तिः 📚 ➤ बड़ी बहन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अंति 📚बड़ी बहन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अन्तिः: अन्द् + क्तिन् — भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬