🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:49:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपचः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपचः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपचः

अर्थ: पकाना

संस्कृत: पाके

अंग्रेज़ी: to cook

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पच् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. अपच (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — पच् (भ्वादिगण) · अर्थ: पकाना (पाके)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअपचत् / अपचद्अपचताम्अपचन्
मध्यमअपचःअपचतम्अपचत
उत्तमअपचम्अपचावअपचाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पचति · लट् (आत्मने.): पचते · लिट्: पपाच · लिट् (आत्मने.): पेचे · लुट्: पक्ता · लुट् (आत्मने.): पक्ता · लृट्: पक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): पक्ष्यते · लोट्: पचतात् · लोट् (आत्मने.): पचताम् · लङ्: अपचत् · लङ् (आत्मने.): अपचत · विधिलिङ्: पचेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पचेत · आशीर्लिङ्: पच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पक्षीष्ट · लुङ्: अपाक्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अपक्त · लृङ्: अपक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पचन · ण्वुल्: पाचकः · तृच्: पक्ता · ण्यत्: पाच्यः · तव्य: पक्तव्यः · अनीयर्: पचनीयः · क्त: पक्वः · क्तवतु: पक्ववान् · शतृ: पचन् · स्य-शतृ: पक्ष्यन् · शानच्: पचमानः · क्त्वा: पक्त्वा · ल्यप्: प्रपच्य · तुमुन्: पक्तुम् · णमुल्: पाचम् · घञ्: पाकः · क्तिन्: पक्ति · क्वसु: पेचिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पच्
पच्
pac
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पच् or पञ्च् cl. 1. P. Ā. पचति, ˚ते, or पञ्चति, ˚ते, to spread out, make clear or evident, Dhātup. vi, 14 : Caus. -पञ्चयति, xxxii, 108 See प्र-पञ्चय.
2. पच् cl. 1. P. Ā. (Dhātup. xxiii, 27) पचति, ˚ते (cl. 4. Ā. पच्यते cf. below; p. पचान, MBh. iii, 13239 [cf. किम्-पचान]; pf. पपाच [2. sg. पपक्थ or पेचिथ, Pāṇ. vi, 4, 121, Sch.], पेचुर्; पेचे, पेचिरे [अपेचिरन्, AV.; पेचिरन्, Pat. on Pāṇ. vi, 4, 120]; aor. पक्षत्, RV.; अपाक्षीत्, अपक्त Gr.; Prec. पच्यात्, ib.; fut. पक्ष्यति, ˚ते or पक्ता, Br.; ind.p. पक्त्वा, AV.; MBh.; inf. पक्तवे, AV.; Br.; पक्तुम्, Pāṇ. viii, 2, 30, Sch.), to cook, bake, roast, boil (Ā. also ‘for one's self’), RV. &c. &c.; (with double acc.) to cook anything out of (e.g. तन्दुलान् ओदनम् पचति, ‘he cooks porridge out of rice-grains’), Siddh.; to bake or burn (bricks), ŚBr.; to digest, Suśr.; to ripen, mature, bring to perfection or completion, RV. &c. &c.; (with double acc.) to develop or change into (e.g. पुण्यापुण्यं सुखासुखम्, ‘merit and demerit into weal or woe’), Vop.; (intrans.) to become ripe or mature, Bhpr. : Pass. पच्यते (˚ति, MBh.; aor. अपाचि Gr.), to be cooked or burnt or melted or digested or ripened or developed, RV. &c. &c.; to be tormented, Divyāv.; also intrans. = पच्यते (cf. above), to become ripe or mature, to develop or ripen, RV.; VS.; Br. (with acc. of the fruit that is borne or ripens, Maitr.; Kāṭh.; cf. Pāṇ. iii, 1, 87, Vārtt. 14, Pat.; लोकः पच्यमानः, ‘the developing world’, ŚBr.) : Caus. पाचयति, ˚ते, Br. (aor. अपीपचत् Gr.; Pass. पाच्यते, p. ˚च्यमान, MBh.); to cause to cook or be cooked (Ā. ‘for one's self’), to have cooked or to cook, ŚBr.; MBh. &c. (cf. Pāṇ. i, 3, 74; 4, 52, Sch.); to cause to ripen, TBr.; to bring to completion or to an end, cure, heal, Suśr. : Desid. पिपक्षति Gr.: Intens. पापचीति Gr.; पापच्यते, to be much cooked, to cook very much or burn excessively, to be much afflicted, BhP.; Suśr. : Desid. of Intens. पापचिषति, ˚ते Gr.
पच् [cf. Gk. πέσσω for πεκ-ϳω; Lat. coquo; Slav. peką, pešti.]
3. पच् mfn. (ifc.; nom. -पक्, Pāṇ. vi, 4, 15, Sch.) cooking, baking.
पच् in comp. for 3. पद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (575,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पच् {vI.v} {c1c} U. (पचति-ते, पपाच-पेचे, अपाक्षीत्-अपक्त, पक्ष्यति-ते, पक्तुं, पक्व) 1 To cook, roast, dress (as food &c.) (said to govern two accusatives; as तंडुलानोदनं पचति, but this use is very rare in classical Sanskrit); यः पचत्यात्मकारणात् Ms. 3. 118; शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन् दुर्बलान् [] बलवत्तराः 7. 20; Bh. 1. 85. --2 To bake, burn (as bricks); see पक्व. --3 To digest (as food); पचाम्यन्न चतुर्विधं Bg. 15. 14. --4 To ripen, mature. --5 To bring to perfection, develop (as understanding.). --6 To melt (as metals). --7 To cook (for oneself) (Atm.). --Pass. ( पच्यते) 1 To be cooked. --2 To become ripe, matured or developed, ripen; (fig.) to bear fruit, attain perfection or fulfilment; R. 11. 50. --3 To be inflamed. --Caus. 1 ( पाचयति-ते) To cause to be cooked, to have cooked or dressed (food &c.) --2 To cause to ripen or develop, bring to maturity, perfection, or completion. --3 To cure, heal. --Desid. (पिपक्षति) To wish to cook &c. --WITH परि to ripen, mature, develop. --वि {1} to mature, develop, ripen, bear fruit; R. 17. 53. {2} to digest. {3} to cook thoroughly. {vII.v} {c1c} A. (पचते) To make clear or evident; see (पंचते) also. --Caus. 1 To explain fully, dilate upon, amplify. --2 To spread.
पच् a. (At the end of comp.) Cooking, baking &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0655-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपचःपच् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपचः 📚 ➤ पकाना
संस्कृत: पाके

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पच् 📚or पञ्च् cl. 1. P. Ā. पचति, ˚ते, or पञ्चति, ˚ते, to spread out, make c…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें