🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:51:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपद

अर्थ: बिना पैर का

व्युत्पत्ति: ऐसा शब्द जिसाके साथ अभी विभक्ति-चिह्न

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अपद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अपद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अपद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपदःअपदौअपदाः
द्वितीयाअपदम्अपदौअपदान्
तृतीयाअपदेनअपदाभ्याम्अपदैः
चतुर्थीअपदायअपदाभ्याम्अपदेभ्यः
पञ्चमीअपदात् / अपदाद्अपदाभ्याम्अपदेभ्यः
षष्ठीअपदस्यअपदयोःअपदानाम्
सप्तमीअपदेअपदयोःअपदेषु
सम्बोधनहे अपदहे अपदौहे अपदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अपद
अपद
apada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बिना पैर के रेगनेवाले जंतु । जैसे—साँप, केचुआ, जोंक आदि । उ॰—राजा इक पंड़ित पौरि तुम्हारी । अपद दुपद पसु भाषा बूझत अबिगत अल्प अहारी ।—सूर॰ ८ ।१४ ।
२. गलन या बुरा स्थान (को॰) ।
३. आकाश नभोमंड़ल (को॰) ।
४. व्याकरण में शब्द जो पदसंज्ञक नहीं है (को॰) ।
अपद २ बि॰
१. बिना पैर का पादाविहीन । बिना किसी पद या ओहदे का ।
अपद ३पु क्रि वि, बिना पद या अधिकार के ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-पद n. no place, no abode, AV.
the wrong place or time, Kathās. &c.
अ-पद mfn. footless, Pañcat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (49,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपद a. 1 Footless. --2 Having no office or post. --दः A reptile. --दं 1 No place or abode. --2 A wrong or bad place or abode; wrong timer चिरमपदे शंकितोऽस्मि M. 1 my doubts were out of place, ill-founded; ग्रेम पश्यति भयान्यपदोपि Ki. 9. 70 unreasonably. --3 A word which is not a pada or an inflected word. --4 Ether. --Comp. --अंतर a. adjoining, contiguous, very near. --(रं) proximity, contiguity. --रुहा, --रोहिणी N. of a parasitical plant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0106-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपद न० न पदम् अप्राशस्त्ये न० त० । अप्रकृष्टस्थाने सुप्तिङन्तभिन्ने च नापदं शास्त्रे प्रयुञ्जीतेति वृद्धाः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0227,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपदअपद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अपद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपद 📚 ➤ बिना पैर का

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अपद 📚बिना पैर के रेगनेवाले जंतु । जैसे—साँप, केचुआ, जोंक आदि🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें