🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:34:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपदवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपदवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपदवः

अर्थ: जाना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: गतौ · पर्याय: दाव, वनहुताशन

अंग्रेज़ी: to go

व्युत्पत्ति: दु + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अप + दु + अप्
  2. अपदव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादवःदवौदवाः
द्वितीयादवम्दवौदवान्
तृतीयादवेनदवाभ्याम्दवैः
चतुर्थीदवायदवाभ्याम्दवेभ्यः
पञ्चमीदवात् / दवाद्दवाभ्याम्दवेभ्यः
षष्ठीदवस्यदवयोःदवानाम्
सप्तमीदवेदवयोःदवेषु
सम्बोधनहे दवहे दवौहे दवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दु (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदवतिदवतःदवन्ति
मध्यमदवसिदवथःदवथ
उत्तमदवामिदवावःदवामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दवति · लिट्: दुदाव · लुट्: दोता · लृट्: दोष्यति · लोट्: दवतात् · लङ्: अदवत् · विधिलिङ्: दवेत् · आशीर्लिङ्: दूयात् · लुङ्: अदौषीत् · लृङ्: अदोष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दवन · ण्वुल्: दावकः · तृच्: दोता · यत्: दव्यः · ण्यत्: दाव्यः · तव्य: दोतव्यः · अनीयर्: दवनीयः · क्त: दुतः · क्तवतु: दुतवान् · शतृ: दवन् · स्य-शतृ: दोष्यन् · क्त्वा: दुत्वा · ल्यप्: प्रदुत्य · तुमुन्: दोतुम् · णमुल्: दावम् · क्तिन्: दुति · क्वसु: दुदुवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दव
दव
dava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वन की आग के नाम (1.1.70) दाव · वनहुताशन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वन । जंगल ।
२. दवाग्नि । वह आग जो वन में आपसे आप लग जाती है । दवारि । दावा । उ॰—गई सहमि सुनि वचन कठोरा । मृगी देखि जनु दव चहुँ ओऱा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. अग्नि । आग । उ॰—(क) आजु अयोध्या जल नहिं अचवों ना मुख देखौं माई । सूरदास राघव के बिछुरे मरौं भवन दव लाई ।—सूर (शब्द॰) । (ख) राकापति षोडश उगै तारागण समुदाय । सकल गिरिन दव लाइए रवि बिनु राति न जाय ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—दवदग्धक = एक तृण । एक घास का नाम । दवदहन = दावाग्नि । वनाग्नि ।
४. दे॰ दवथु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दव m. (√ 2. दु) a wood on fire, BhP. viii, 6, 13
fire, L., Sch.
burning, heat, Car. i, 20
fever, W.
a forest, L.
cf. दाव.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (471,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दवः 1 A wood, forest. --2 Wild fire, forest-conflagration; वितर वारिद वारि दवातुरे Subhāṣ. --3 Fire, heat. --4 Fever, pain. --Comp. --अग्निः, --दहनः a forest-conflagration; यस्य न सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य । यस्य च सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य ॥ K. P. 9; Bv. 1. 36; Me. 53; शशाम वृष्ट्यापि विना दवाग्निः R. 2. 14.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0559-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दव गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् इदित् । दन्वति अदन्वीत् । ददन्व । क्विपि दन् ।
दव पु० दुनोति दु--अच् । १ वने, २ वनानले च अमरः । भावे अप् । ३ उपतापे । “अतिमात्रं दववद्दहन्नमि” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3477,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दव, इ व्रजे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-सेट् ।) इ, दन्व्यते । व्रजो गतिः । इति दुर्गादासः ॥
दवः, पुं, (दुनोति पीडयतीति । दु + अच् ।) वनम् । वनाग्निः । इत्यमरः । ३ । ३ । २०५ ॥ (यथा, भागवते । ८ । ६ । १३ । “दृष्ट्वा गता निर्वृतिमद्य सर्व्वे गजा दवार्त्ता इव गाङ्ग्यमम्भः ॥”) अग्निः । इत्यमरटीकायां नीलकण्ठः ॥ (दु उपतापे + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इत्यप् ।) उपतापः । इति केचित् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-691-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपदवःदव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अप + दु + अप् 📚
अन्य सम्भावना: अपदव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपदवः 📚 ➤ जाना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: गतौ · पर्याय: दाव, वनहुताशन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दव 📚वन । जंगल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दव
वन की आग के नाम (१.१.७०) — दाव, वनहुताशन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अपदवः: अप + दु + अप् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें