🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:30:55 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दव
dava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वन की आग के नाम (1.1.70) दाव · वनहुताशन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वन । जंगल ।
२. दवाग्नि । वह आग जो वन में आपसे आप लग जाती है । दवारि । दावा । उ॰—गई सहमि सुनि वचन कठोरा । मृगी देखि जनु दव चहुँ ओऱा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. अग्नि । आग । उ॰—(क) आजु अयोध्या जल नहिं अचवों ना मुख देखौं माई । सूरदास राघव के बिछुरे मरौं भवन दव लाई ।—सूर (शब्द॰) । (ख) राकापति षोडश उगै तारागण समुदाय । सकल गिरिन दव लाइए रवि बिनु राति न जाय ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—दवदग्धक = एक तृण । एक घास का नाम । दवदहन = दावाग्नि । वनाग्नि ।
४. दे॰ दवथु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दव m. (√ 2. दु) a wood on fire, BhP. viii, 6, 13
fire, L., Sch.
burning, heat, Car. i, 20
fever, W.
a forest, L.
cf. दाव.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (471,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दवः 1 A wood, forest. --2 Wild fire, forest-conflagration; वितर वारिद वारि दवातुरे Subhāṣ. --3 Fire, heat. --4 Fever, pain. --Comp. --अग्निः, --दहनः a forest-conflagration; यस्य न सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य । यस्य च सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य ॥ K. P. 9; Bv. 1. 36; Me. 53; शशाम वृष्ट्यापि विना दवाग्निः R. 2. 14.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0559-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दव गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् इदित् । दन्वति अदन्वीत् । ददन्व । क्विपि दन् ।
दव पु० दुनोति दु--अच् । १ वने, २ वनानले च अमरः । भावे अप् । ३ उपतापे । “अतिमात्रं दववद्दहन्नमि” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3477,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दव, इ व्रजे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-सेट् ।) इ, दन्व्यते । व्रजो गतिः । इति दुर्गादासः ॥
दवः, पुं, (दुनोति पीडयतीति । दु + अच् ।) वनम् । वनाग्निः । इत्यमरः । ३ । ३ । २०५ ॥ (यथा, भागवते । ८ । ६ । १३ । “दृष्ट्वा गता निर्वृतिमद्य सर्व्वे गजा दवार्त्ता इव गाङ्ग्यमम्भः ॥”) अग्निः । इत्यमरटीकायां नीलकण्ठः ॥ (दु उपतापे + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इत्यप् ।) उपतापः । इति केचित् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-691-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें