🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:22:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपनाम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपनाम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपनाम

अर्थ: नमस्कार करना, वंदन करना, सम्मान देना, नमना, शब्द करना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: प्रह्वत्वे शब्दे च

अंग्रेज़ी: to salute,to greet, to respect, to bend, to sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नाम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + नम् + घञ्
  2. अपनाम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अपनामन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. अपनामन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. अपनामन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — नाम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानामःनामौनामाः
द्वितीयानामम्नामौनामान्
तृतीयानामेननामाभ्याम्नामैः
चतुर्थीनामायनामाभ्याम्नामेभ्यः
पञ्चमीनामात् / नामाद्नामाभ्याम्नामेभ्यः
षष्ठीनामस्यनामयोःनामानाम्
सप्तमीनामेनामयोःनामेषु
सम्बोधनहे नामहे नामौहे नामाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — नम् (भ्वादिगण) · अर्थ: नमस्कार करना, वंदन करना, सम्मान देना, नमना, शब्द करना (प्रह्वत्वे शब्दे च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमनमतिनमतःनमन्ति
मध्यमनमसिनमथःनमथ
उत्तमनमामिनमावःनमामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नमति · लिट्: ननाम · लुट्: नन्ता · लृट्: नंस्यति · लोट्: नमतात् · लङ्: अनमत् · विधिलिङ्: नमेत् · आशीर्लिङ्: नम्यात् · लुङ्: अनंसीत् · लृङ्: अनंस्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नमन · ण्वुल्: नामकः · तृच्: नन्ता · यत्: नम्यः · तव्य: नन्तव्यः · अनीयर्: नमनीयः · क्त: नतः · क्तवतु: नतवान् · शतृ: नमन् · स्य-शतृ: नंस्यन् · क्त्वा: नत्वा · ल्यप्: प्रणत्य · तुमुन्: नन्तुम् · णमुल्: नामम् · घञ्: नामः · क्तिन्: नति · क्वसु: नेमिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नाम
नाम
nāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नाम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ नामन्, तुल॰ फ़ा॰ नाम] [वि॰नामो]
१. वह शब्द जिससे किसी वस्तु, व्यक्ति या समूह का बोध हो । किसी वस्तु या व्यक्ति का निर्देश करनेवाला शब्द । संज्ञा । आख्या । अभिख्या । आह्या । जैसे,—इस आदमी का नाम रामप्रसाद है, इस पेड़ का नाम अशोक है । मुहा॰—नाम उछलना = बदनामी होना । अपकीर्ति फैलना । निंदा होना । नाम उछालना = अपकीर्ति फैलाना । चारों ओर निंदा कराना । जैसे,—क्यों ऐसा काम करके अपने बाप दादों का नाम उछाल रहे हो ! नाम उठ जाना = नाम न रह जाना । चिह्न मिट जाना या चर्चा बंद हो जाना । लोक में स्मरण भी न रह जाना । जैसे,—उसका तो नाम ही संसार से उठ जायगा । नाम करना = नाम रखना । पुकारने के लिये नाम निश्चित करना । किसी दूसरे का नाम करना = दूसरे का नाम लगाना । दूसरे पर दोष लगाना । दुसरे के सिर दोष मढ़ना । जैसे,—आप चुराकर दुसरे का नाम करता है । (किसी बात का) नाम करना=कोई बात पुरी तरह से न करना, कहने भर के लिये थोड़ा सा करना । दिखाने या उलाहना छुड़ाने भर के लिये थोड़ा सा करना । जैसे,—पढ़ते क्या हैं नाम करते हैं । नाम का =(१) नामधारी । जैसे,—इस नाम का कोई आदमी यहाँ नहीं । (२) कहने सुनने भर को । उपयोग के लिये नहीं । काम कै लिये नहीं । जैसे,—वे नाम के मंत्री हैं, काम तो और ही करते हैं । (किसी के) नाम का कुत्ता न पालना = किसी से इतना बुरा मानना या घृणा करना कि उसका नाम लेना या सुनना भी नापसंद करना । नाम से चिढ़ना । नाम के लिये = (१) कहने सुनने भर के लिये । थोड़ा सा । अणु मात्र । (२) उपयोग के लिये नहीं । काम के लिये नहीं । नाम को = (१) कहने सुनने भर को । ऐसा नहीं जिससे काम चल सके । (२) केवल इतना जितने से कहा जा सके कि एकदम अभाव नही है । बहुत थोड़ा । अत्यंत अल्प । नाम को नहीं = जरा सा भी नहीं । अणु मात्र भी नहीं । कहने सुनने को भी नहीं । एक भी नहीं । जैसे,—(क) उस मैदान में नाम को भी पेड़ नहीं है । (ख) घर में नाम को भी नमक नहीं है । (ग) उसने नाम को भी जीवजंतु न छोड़ा । नाम चढ़ना = किसी नामावली में नाम लिखा जाना । नाम दर्ज होना । नाम चढ़ाना = किसी नामवली में नाम लिखना । नाम दर्ज कराना । नाम चमकना = चारों ओर अच्छा नाम होना । कीर्ति फैलना । यश फैलना । प्रसिध्ध होना । नाम चलना = लोगों में नाम का स्मरण बना रहना । यादगार बनी रहना । जैसे,—संतान से नाम चलता है । नामचार को = (१) नामोच्चार भर के लिये । नाम को । कहने सुनने भर को । पूरे तौर से या मन से नहीं । जैसें,— नामचार को वह यहाँ आता है, कुछ काम तो करता नहीं । (२) बहुत थोड़ा । किचिन्मात्र । नाम जगाना = नाम की याद कराते रहना । स्मारक बनाए रखना । ऐसा काम करना कि लोगों में स्मरण बना रहे । नाम जपना = (१) बार बार नाम लेना । बार बार नाम का उच्चारण करना । नाम रटना । (२) भक्ति या प्रेम से ईश्वर या देवता का नाम (माला फेरते हुए या यौं ही) बार बार लेना । नाम स्मरण करना । ईश्वर या देवता का स्मरण करना । नाम देना = (१) नाम रखना । नामकरण करना । (२) किसी देवता के नाम का मंत्र देना । सांप्रदायिक मंत्र का उपदेश देना । नामधरता = नाम रखनेवाला । नामकरण करनेवाला पिता । बाप । (किसी का) नाम धरना = (१) नाम स्थिर करना । नाम रखना । नामकरण करना । (२) बदनामी करना । बुरा कहना । दोष लगाना । जैसे,—ऐसा काम क्यों करो जिससे दस आदमी नाम धरे । (३) अपनी वस्तु का मोल माँगना । अपनी चीज का दाम कहना । जैसे,—पहले तुम अपनी चीज का नाम धरो, जो जँचेगा मैं भी कहुँगा । (किसी को) नाम धरना = (१) बदनाम करना । बुरा कहना । दोष लगाना । (२) दोष निकालना । ऐब बताना । जैसे, —हमारी पसंद की हुई चीज का तुम नाम नहीं धर सकते । नाम धरवाना = दे॰ 'नाम धराना' । नाम (नाँव) धराना = (१) नामकरण कराना । (२) बदनामी कराना । निंदा कराना । उ॰—(क) फिरत धरावत मेरो नामा । मातु न देति होयगी धामा । (ख) डारि दियो गुरु लोगन को डर, गाँव चवाव में नाँव धरायो । —मतिराम (शब्द॰) नाम न लेना = अरुचि,
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नाम ind. (acc. of नामन्) by name i.e. named, called, RV. &c. &c. (also with नामतस् and नाम्ना)
indeed, certainly, really, of course, ib.
quasi, only in appearance, Jātakam.
however, nevertheless, ib.
after an interr. = then, pray, e.g. किं न्˚, कथं न्˚, कदा n˚, what then? pray, what? &c., MBh.; Kāv. &c.
after an Impv. = may it be so, no matter, e.g. Śak. v, 8
अपि न्˚ at the beginning of a sentence = perhaps, I dare say, e.g. अप्य् एष नाम फलम् इच्छति, this man wants perhaps a reward, Mṛcch. viii, 25
with Pot. often = would that, e.g. अपि नामैवं स्यात्, would that it were so, Vikr. v, 19/20
opp. to मा न्˚ with Pot. would that not, I should think not, e.g. मा नाम अकार्यं कुर्यात्, I hope he will not do something wrong, Mṛcch. iii, 26.
2. नाम in comp. for नामन्, q.v. (sometimes ifc. as in सत्य-, q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (536,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाम ind. A particle used in the following senses: 1 Named, called, by name; हिमालयो नाम नगाधिराजः Ku. 1. 1; तन्नंदिनीं सुवृत्तां नाम Dk. 7. --2 Indeed, certainly, truly, forsooth, verily, to be sure; मया नाम जितं V. 2. 17; विनीतवेषेण प्रवेष्टव्यानि तपोवनानि नान Ś. 1; आश्वासितस्य मम नाम V. 5. 16 ‘when I was just consoled’; तन्नाम निष्ठुराः पुरुषाः Mk. 5. 32 ‘that means men are cruel’. --3 Probably, perhaps; oft. with मा; अये पदशब्द इव मा नाम रक्षिणः Mk. 3. ‘perhaps (but I hope not) that of guards’; मा नाम अकार्यं कुर्यात् Mk. 4. --4 possibility; तवैव नामास्त्रगतिः Ku. 3. 19; त्वया नाम मुनिर्विमान्यः Ś. 5. 20 ‘is it possible &c’. (implying censure); frequently used with अपि in the sense of ‘I wish’, ‘would that’, ‘is it likely that &c.’; see under अपि. --5 A feigned or pretended action, pretence (अलीक); कार्तांतिको नाम भूत्वा Dk. 130; so भीतो नामावप्लुत्य 104 ‘as if afraid;’ परिश्रमं नाम विनीय च क्षण Ku. 5. 32. --6 (With imperatives) Granted, though, it may be, well, it may be; तद्भवतु नाम शोकावेगाय K. 328; अतनुषु विभवेषु ज्ञातयः संतु नाम Ś. 5. 8; Bh. 1. 16; एवं नामास्तु ‘be it so, if you like,’; करोतु नाम नीतिज्ञो व्यवसायमितस्ततः H. 2. 14 ‘though he [] may exert himself’; so Māl. 10. 7. --7 Anger or censure; ममापि नाम दशाननस्य परैः परिभवः G. M.; (the sentence may imply ‘censure’ also); किं नाम विस्फुरंति शस्त्राणि U. 4; ममापि नाम सत्त्वैरभिभूयंते गृहाः Ś. 6. --8 Wonder; आश्चर्यमंधो नाम पुत्रं द्रक्ष्यति Sk. --9 Recollection. नाम is often used with the interrogative pronoun and its derivatives कथं, कदा &c. in the sense of ‘possibly’, ‘indeed’, ‘I should like to know’; अयि कथं नामैतत् U. 6; R. 16. 82; Bh. 2. 44; H. 1. 104; को नाम राज्ञां प्रियः Pt. 1. 146; को नाम पाकाभिमुखस्य जंतुर्द्वाराणि दैवस्य पिधातुमीष्टे U. 7. 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0615-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाम अव्य० नाम्यते नामि--ड । १ कोपे २ उपगमे ३ प्राकाश्ये ४ सम्मावनायां ५ कुत्सने च अमरः । तत्र कोपे “ममापि नाम दशाननस्य परैरभिभवः” । उपगमः सासूयोऽङ्गीकारः “एवं नामास्तु” । प्राकाश्ये “हिमालयो नाम नगाधिराजः” । हिमालयः प्रका- श्येनातिप्रसिद्ध इत्यर्थः । सम्भावनायां “इह नाम सीता भविष्यति” । कुत्सने “कोनामायं सवितुरुदये स्वापमेवं विधत्ते” । तट्टोकायां मरतः । ५ विस्मये ६ स्मरणे ७ विकल्पे च भेदि० । विस्मये “अन्धोनाम गिरिमारोहति” । ८ अलीके च “अहञ्च मीतोनामावप्लुतः” दशकु० । मिथ्याभीत इत्यर्थः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4038,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाम, व्य, (नामयतीति नाम्यतेऽनेन वा । नम + णिच् + बाहुलकात् डः ।) प्राकाश्यम् । सम्भावना । क्रोधः । उपगमः । कुत्सनम् । इत्यमरः । ३ । ३ । २५० ॥ प्रकाश्ये यथा । हिमालयो नाम नगाधि- राजः । हिमालयः प्रकाशोऽतिप्रसिद्ध इत्यर्थः ॥ सम्भाव्ये सम्भावनानाम् इह नाम सीता भवि- ष्यति ॥ क्रोधे ममापि नाम दशाननस्य परैरभि- भवः ॥ उपगमः सासूयोऽङ्गीकारः एवं नामास्तु ॥ कुत्सने को नामायं सवितुरुदये स्वापमेवं विधत्ते ॥ विस्मये च । अन्धो नाम गिरिमारो- हति ॥” इति तट्टीकायां भरतः ॥ स्मरणम् । विकल्पः । इति मेदिनी । मे, ५३ ॥
नाम, [न्] क्ली, म्नायते अभ्यस्यते यत् तत् । (म्ना अभ्यासे + “नामन् सोमन् व्योमन्निति ।” उणां ४ । १५० । इति मनिन्प्रत्ययेन निपात- नात् साधुः ।) संज्ञा । तत्पर्य्यायः । आख्या २ आह्वा २ अभिधानम् ४ नामधेयम् ५ । इत्य- प्तरः । १ । ६ । ८ ॥ आह्वानम् ६ लक्षणम् ७ व्यप- देशः ८ आह्वयः ९ संज्ञा १० गोत्रम् ११ अभिख्या १२ । इति शब्दरत्नावली ॥ लिङ्गम् । तच्च स्यादिविमक्यर्हः शब्दः । तत्तु पञ्चविधं यथा, -- “उणाद्यन्तं कृदन्तञ्च तद्धितान्तं समासजम् । शब्दानुकरणञ्चैव नाम पञ्चविधं स्मृतम् ॥” इति गोयीचन्द्रः ॥ अवक्तव्यनामानि यथा, -- “आत्मनाम गुरोर्नाम नामानि कृपणस्य च । प्राणान्तेऽपि न वक्तव्यं ज्येष्ठपुत्त्रकलत्रयोः ॥” इति कर्म्मलोचनम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-861-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नाम" आता है (31)
आख्या नामअभिधान नाम । लकबअभिख्या नाम । यश । कीर्तिसमाह्वा गोजिया या बनगोभी नाम की घास । गोजिह्वानामधेय नाम । अभिधान । आख्या । निदर्शक । शब्दआह्वाय नामअभिख्यान नाम । प्रसिद्धि । यश । कीर्तिसमभिधा नाम । आख्यानामवाचक नाम व्यक्त करनेवालासुखोद्य सुख से उच्चारण योग्य । जिसके उच्चारण में कोई कठिनाई न हो (शब्द, नाम, आ…समाख्यान नाम लेना । उल्लेख करनाआह्लयन नाम का उच्चारणआह्लाय नाम । संज्ञा । यौ॰—गजाह्लय । नागाह्लय । शताह्वयवाचक (सं॰)हूति बुलावा । आमंत्रणआभिधा ध्वनि । शब्दटंकार वह शब्द जो धनुष की कसी हुई डोरी पर बाण रखकर खींचने से होता है । धनुष क…लक्षण किसी पदार्थ की वह विशेषता जिसके द्वारा वह पहचाना जाय । वे गुण आदि जो क…अधिवचन बढ़ाकर कही हुई बातअभिधेय अभिधा शक्ति से बोध्य (अर्थ) । प्रतिपाद्य । वाच्यविशेष्य व्याकरण में वह संज्ञा जिसके साथ कोई विशेषण लगा होता है । वह संज्ञा जिस…व्यपदेश निंदा । शिकायतसमाख्या ख्याति । यश । कीर्तिसमाह्वय पशु पक्षियों (तीतर, वटेर, हाथी, शेर, भैंसे आदि) को लड़ाने और उनकी हार …गोत्र संतति । संतानसंज्ञा चेतना । होशप्रवाचन अच्छी तरह कहना । घोषणासोर पु संज्ञा पुं॰ह्वा जिह्वालीक लंबा चला गया चिह्व । लकीर । रेखा । क्रि॰ प्र॰—खींचना । मुहा॰—लीक करके=…उनवान अनुमान । सोच । ध्यान । समझ

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपनामनाम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + नम् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: अपनाम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | अपनामन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपनाम 📚 ➤ नमस्कार करना, वंदन करना, सम्मान देना, नमना, शब्द करना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: प्रह्वत्वे शब्दे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नाम 📚वह शब्द जिससे किसी वस्तु, व्यक्ति या समूह का बोध हो । किसी वस्तु या व्…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अपनाम: अप + नम् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें