🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:01:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपनि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अप+नि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अप

अर्थ: (क) से दूर, (ख) ह्रास, बुरी तरह से या गलत ढंग से करता है, (ग) विरोध, निषेध, प्रत्याख्यान(घ) वर्जन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. अपा (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

नि

अर्थ: निचान, नीचे की ओर गति- निपत् निषद्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अप
अप
apa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अप १ उप॰ [सं॰] उलटा । विरुद्ध । बुरा । हीन । अधिक । विशेष—यह उपसर्ग जिस शब्द के पहले आता है, उसके अर्थ में निम्नलिखित विशेषता उत्पन्न करता है ।—
१. निषेध । जैसे- अपकार । अपमान ।
२. अपकृषअट (दूषण) । जैसे—अपकर्म । अपकीर्ति ।
३. विकृति । जैसे—अपकुक्षि । अपांग ।
४. विशे- षता । जैसे—अपकलंक । अपहरण ।
अप २ सर्व॰ [हिं॰] 'आप' का संक्षिप्त रुप जो यौगिक शब्दों में आता है । जैसे—अपस्वार्थि । अपकाजी । उ॰—दृगनि के मग लै मोहन कहियाँ । धरि के अप अपने हिय महियाँ ।—नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ २९५ । यौ.—अपआप=अपने आप । खुद व खुद । उ॰—नाला अपआप सागर हुआ । काहे के कारण रोता है कुवा ।—दक्खिनी, पृ॰ १ ।
अप ३पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ अप्] जल । पानी । उ॰—रज अप अनल अनिल नभ जड़ जानत सब कोई ।—स॰ सप्तक, पृ॰ १६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप ind. (as a prefix to nouns and verbs, expresses) away, off, back (opposed to उप, अनु, सम्, प्र)
down (opposed to उद्).
When prefixed to nouns, it may sometimes = the neg. particle अ, e.g. अप-भी, fearless; or may express deterioration, inferiority, &c. (cf. अप-पाठ).
(As a separable particle or adverb in Ved., with abl.) away from, on the outside of, without, with the exception of
अप [cf. Gk. ἀπό; Lat. ab; Goth. af; Eng. of].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (47,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप ind. [न पाति रक्षति पतनात् पा-ड Tv.] 1 (As a prefix to verbs it means) (a) Away, away from, denoting वियोग; अपयाति, अपनयति; (b) deterioration (विकृति); अपकरोति does wrongly or badly; (c) opposition, negation, contradiction (विपरीत); अपकर्षति, अपचिनोति; (d) direction or mention [] or illustration (निदर्शन); अपादिशति; (e) exclusion (वर्जन); अपवह्, अपसृ caus.; (f) joy, merriment or laughter (आनद); अपहसति; (g) concealment or denial (चौर्य); अपलपति, अपवदते. --2 As first member of Tat. or Bahuvrīhi comp. it has all the above senses; अपयानं, अपकर्म, अपपाठः; अपशब्दः a bad or corrupt word; ˚भी fearless; ˚कल्मष stainless; अपरागः discontent (opp. to अनुराग); ˚मेघोदयं वर्षं Ku. 6. 54 &c. In most cases अप may be translated by ‘bad’, ‘inferior’, ‘corrupt,’ ‘wrong’, unworthy’ &c. It also means ‘going downwards’ as in अपानः. --3 As a separable preposition (with a noun in the abl.) (a) away from; यत्संप्रत्यप लोकेभ्यो लंकायां वसतिर्भयात् Rām; (b) without, on the outside of; अप हरेः संसारः Sk.; (c) with the exception of, excepting; अप त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः Sk. on the outside of, with the exception of. In these senses अप may form adverbial compounds also (P. II. 1. 12); ˚विष्णु संसारः Sk. without Viṣṇu; ˚त्रिगर्तं वृष्टो देवः excepting T. &c. It also implies negation, contradiction &c.; ˚कामं ˚शंकं. The senses of this word as given by G. M. may be thus put in verse; वर्जने विकृतौ चौर्ये विपरीतवियोगयोः । अपकृष्टे च निर्देशे हर्षे चापः प्रयुज्यते. [cf. L. ab; Gr. apo; Goth. af. Eng. of or off; Zend apa].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0103-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अप अव्य० न पाति पा--ड । वियोगे विकृतौ, विपरीते, निदर्शने, आनन्दे, वर्ज्जने, चौर्य्ये च । “अप--वियोग विकृति--विपरीत--निदर्शनानन्द--वर्ज्जन--चौर्य्य--वारणेषु” इति ग० म० । वियोगे “अपयाति “सत्वे निविशतेऽपैतीति” पा० भा० । “भीत्या रामादपासरत्? । विकृतौ, अपकृतः अप- चयः” विपरीते, अपशब्दः “तएव शक्तिवैकल्यप्रमादालसता- दिभिः । अन्यथोच्चारिताः शब्दा अपशब्दा इतीरिता” इति हर्य्युक्तेः साधुशब्दानां वैपरीत्येनीच्चारणएवापशब्द- त्वस्य परिभाषितत्वादस्य विपरीतशब्दत्वम् । निदर्शने निदेशे अपदिशति । आनन्दे अपहसति, वर्जने “अपपरी वर्जने” इति पा० उक्तेः कर्म्मप्रवचनीयसंज्ञा तद्योगे पञ्चमी । अप त्रिगर्त्तात् वृष्टोदेवः । चौर्य्ये अपहरति । वारणेअपवर्त्तयति “समेन केनापवर्त्त्येति” लीला० । अपकर्षे अपकर्म्म । अधः प्रदेशे, च अपाङ अपानः । अधोगतिमानित्यर्थः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0221,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अप, व्य, (न पाति, न + पा + ड “चादयोऽसत्त्वे” इति निपातसंज्ञया स्वरादिनिपातमव्ययमिति अव्ययम् ।) उपसर्गविशेषः । अस्यार्थः । अनादरः । भ्रंशः । असाकल्यं । वैरूप्यं । त्यागः । नञर्थः । इति दुर्गादासः ॥ अपकृष्टार्थः । वर्ज्जनार्थः । वियोगः । विपर्य्ययः । विकृतिः । चौर्य्यं । निर्द्देशः । हर्षः । इति मेदिनी ॥
अपः, [स्] क्ली, (आप् + असुन्, पृषोदरादित्वात् ह्रस्वः ।) यज्ञकर्म्म । इत्युणादिकोषः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-062-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अप" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपअव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: अपा (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
निअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अप 📚 ➤ (क) से दूर, (ख) ह्रास, बुरी तरह से या गलत ढंग से करता है, (ग) विरोध, निषेध, प्रत्याख्यान(घ) वर्जन

नि 📚 ➤ निचान, नीचे की ओर गति- निपत् निषद्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अप 📚उलटा । विरुद्ध । बुरा । हीन । अधिक । विशेष—यह उपसर्ग जिस शब्द के पहले …🟠🔵🟣🟢🟤
नि 📚अव्य एक उपसर्ग जिसके लगने से शब्दों मे इन अर्थों की विशेषता होती है—🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें