🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:03:14 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपलपन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपलपन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपलपन

अर्थ: छिपाना, गोपन

व्युत्पत्ति: अप+लप्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अपलपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. लपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + लप् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अपलपन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपलपनम्अपलपनेअपलपनानि
द्वितीयाअपलपनम्अपलपनेअपलपनानि
तृतीयाअपलपनेनअपलपनाभ्याम्अपलपनैः
चतुर्थीअपलपनायअपलपनाभ्याम्अपलपनेभ्यः
पञ्चमीअपलपनात् / अपलपनाद्अपलपनाभ्याम्अपलपनेभ्यः
षष्ठीअपलपनस्यअपलपनयोःअपलपनानाम्
सप्तमीअपलपनेअपलपनयोःअपलपनेषु
सम्बोधनहे अपलपनहे अपलपनेहे अपलपनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अपलपन
अपलपन
apalapana
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप-लपन n. denial or concealment of knowledge, evasion, turning off the truth, detraction
concealing, hiding
affection, regard, L.
the part between the shoulder and the ribs, Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (51,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपलपनं, अपलापः 1 Concealing, hiding; कृततिग्मद्युतिमंडलापलापैः Śi. 20. 28. --2 Concealment or denial of knowledge, evasion; न हि प्रत्यक्षसिद्धस्यापलापः कर्तुं शक्यते Ś. B. --3 Detraction, concealment of truth, thoughts, feelings &c.; उन्मुखदर्शनापलपनैः पिंडार्थमायस्यतः Mu. 3. 14. --4 Affection, regard. --5 (In medicine) The part between the shoulder and the ribs. --Comp. --दंडः (in law) a fine laid on one who denies the charge on which he is convicted.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0111-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपलपनं, क्ली, अपलापः । अपोपसर्गात् लपधातो- र्भावे अनट् प्रत्ययः ॥ (पाणिनिमतेतु अप + लप् + भावे ल्युट् ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-065-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपलपनअपलपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + लप् + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपलपन 📚 ➤ छिपाना, गोपन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अपलपन 📚n. denial or concealment of knowledge, evasion, turning off the truth,…🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अपलपन: अप+लप्+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें