🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:17:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपहारः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपहारः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपहारः

अर्थ: उड़ा ले जाना,दूर ले जाना,चुरा लेना,नष्ट कर देना

संस्कृत: अपहरणम् · पर्याय: अपचय

व्युत्पत्ति: अप+हृ+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अपहार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. हार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अप + हृ + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अपहार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपहारःअपहारौअपहाराः
द्वितीयाअपहारम्अपहारौअपहारान्
तृतीयाअपहारेणअपहाराभ्याम्अपहारैः
चतुर्थीअपहारायअपहाराभ्याम्अपहारेभ्यः
पञ्चमीअपहारात् / अपहाराद्अपहाराभ्याम्अपहारेभ्यः
षष्ठीअपहारस्यअपहारयोःअपहाराणाम्
सप्तमीअपहारेअपहारयोःअपहारेषु
सम्बोधनहे अपहारहे अपहारौहे अपहाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अपहार
अपहार
apahāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हरण/कमी (3.2.16) अपचय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपहार संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अपहारक, अपहार, अपहारित, अपहार्य]
१. चोरी । लूट ।
२. छिपांव । संगोपन ।
३. ले जाना (को॰) ।
४. दूसरे की संपत्ति खर्च करना । पराया माल उड़ाना (को॰) ।
५. हानि । क्षति (को॰) ।
६. प्राप्त करना । साना [को॰] प्राप्ति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप-हार m. taking away, stealing
spending another person's property
secreting, concealment, e.g. आत्मापहारं √ 1. कृ, to conceal one's real character, Śāk.
a thief, L.
a shark or a crocodile, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (53,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपहारः 1 Taking or carrying away, stealing, plundering, removing, killing, destroying; कर्णनासापहारेण भगिनी मे विरूपिता Rām. by the cutting of ears and nose; निद्रापहार, विष˚. --2 Concealing, dissembling; कथमात्मापहारं करोमि Ś. 1 how shall I dissemble myself, conceal my real name and character; see अपहारक below. --3 Spending or using another's property. --4 Loss, damage.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0114-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपहार पु० अप + हृ--घञ् । १ चौर्य्ये २ अपहरणे, ३ अपनयने । “कर्णनासापहारेण भगिनी मे विरूपितेति” रामा० स्वाम्य- नुपकारिधनव्यये “नापहारं स्त्रियः कुर्य्युः पतिरिक्थात् कथञ्चनेति” स्मृतिः । “अपहारश्च धनस्वाम्यनुपयोगे भव- तीति” दायभागः । ४ अपचये, ५ हानौ, ६ सङ्गोपने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0240,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपहारः, पुं, (अप + हृ + भावे घञ् ।) अपचयः । हानिः । इत्यमरः ॥ अपहरणं । चौर्य्यं । संगोपनं । [] धनस्वाम्यनुपयोगिव्ययः । इति दायभागः ॥ (वि नाशः । “कर्णनासापहारेण भगिनी मे विरूपिता” । इति रामायणे । स्तेयं । यद्धान्यापहारादिकं कर्म्म द्रव्यस्वामिसमक्षं बलात्कृतं तत्साहसं स्यात् । इति कल्लूकभट्टः । निह्णवः । “कथं वा आत्मनः अपहारं करोमि” । इति शाकुन्तले ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-067-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपहारःअपहार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अप + हृ + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपहारः 📚 ➤ उड़ा ले जाना,दूर ले जाना,चुरा लेना,नष्ट कर देना
संस्कृत: अपहरणम् · पर्याय: अपचय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अपहार 📚चोरी । लूट🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अपहार

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अपहार = अपह + आर कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • अपहारः: अप+हृ+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें