🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:38:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपाक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपाक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपाक

अर्थ: अपच,अजीर्णता

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अपाक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अपाक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपाकःअपाकौअपाकाः
द्वितीयाअपाकम्अपाकौअपाकान्
तृतीयाअपाकेनअपाकाभ्याम्अपाकैः
चतुर्थीअपाकायअपाकाभ्याम्अपाकेभ्यः
पञ्चमीअपाकात् / अपाकाद्अपाकाभ्याम्अपाकेभ्यः
षष्ठीअपाकस्यअपाकयोःअपाकानाम्
सप्तमीअपाकेअपाकयोःअपाकेषु
सम्बोधनहे अपाकहे अपाकौहे अपाकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अपाक
अपाक
apāka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपाक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अजीर्ण । अपच ।
२. कच्चापन ।
अपाक २ वि॰ [सं॰] अपक्व । अनपका [को॰] ।
अपाक ३पु वि॰ [सं॰अ+फा॰ पाक] अपवित्र । नापाक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
2. अ-पाक mfn. (√ पच्), immature, raw, unripe (said of fruits and of sores)
अ-पाक m. immaturity
indigestion, Suśr.
1. अपाक mfn. coming from a distant place, distant, RV.; VS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (53,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपाक a. 1 Ved. [fr. अंच् with अप] (a) Situated aside or behind. (b) Remote, distant. (c) Coming from a distant place. (d) Unequalled, incomparable, very great (अनल्प Sāy.); ˚चक्षस्1 of unequalled brightness; ˚कात्-का aside, distant; ˚केस्थ standing behind. --2 Raw, unripe. --3 Not matured, undigested. --4 Of matured intellect, wise; (पाकः पक्तव्यप्रज्ञः मूर्खः तद्विलक्षणः) Rv. 1. 110. 2, 6. 12. 2. --कः 1 Indigestion (of food &c.). --2 Immaturity, not being ripe or cooked. --Comp. --ज a. {1} not produced by cooking or ripening. {2} natural, original; Bhāṣā P. 42, 95. --शाकं ginger. [1] Correction submitted by on 20260102. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-orig/issues/2801.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0115-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपाक पु० पच--घञ् न० त० । १ पाकाभावे, भुक्तान्नादेरग्नि- मा द्यादिना २ पाकाभावे च । ७ ब० । तत्साधने ३ अजीर्ण्णता- रोगे । ६ ब० । पाकरहिते आमे त्रि० । ४ मूर्खः पाकः ५ तद्भिन्ने, प्राज्ञे “ऐतनापाकाः प्राञ्चोन केचिदापय” इति ऋ० १, ११०२, अपाकाः! पक्तव्यप्रज्ञाःअपरिपक्वज्ञाना इति भा० । “अदिद्युतत् स्वपाको विभावाग्ने ऋ० ६, ११, । पाकः पक्तव्यप्रज्ञोसूर्खस्तद्विलक्षण इति” भा० “आ यस्मिन् त्वेःस्वपाके यजत्रा” ऋ० ६, १२, २, “अपाके प्राज्ञे” इति भा० “पाकः पक्तव्य” इति निरु० । पाकश्च द्विविधः लौकिकः अलौकिकश्च तत्र लौकिकः दहनादिसाध्यः अलौ- किकस्तु द्विविधः कालकृतपरिणतिभेदः जटराग्निसाध्यश्च तत्र तण्डुलादेः पाकः लौकिकः, आम्रफलादेः कालकृतः, भुक्तान्नादेः जठराग्निकृतः वैद्यकप्रसिद्धः । स च सुश्रुते दर्शितः “विपाकः प्रधानमिति” कस्मात्? सम्यङ्मिथ्या- विपाकत्वादिह सर्व्वद्रव्याण्यभ्यवहृतानि सम्यग्मिथ्या- विपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति । तत्राहुरन्ये प्रतिरसं पाक इति । केचित्त्रिविधमिच्छन्ति मधुरमम्लं कटुकं चेति तत्तु न सम्यग्भूतगुणादागमाच्चाम्लो विपाको नास्ति पित्तं हि विदग्धमम्लतामुपैत्यग्नेर्मन्दत्वात् । यद्येवं लवणो- ऽप्यत्यः पाको भविष्यति श्लेष्मा हि विदग्धो लवणतामुपैति मधुरो मधुरस्याम्लोऽम्लस्यैवं सर्व्वेषामिति केचिदाहुर्दृष्टान्तं परिदिशन्ति यथा तावत् क्षीरं स्थालीगतमभिपच्यमानं मधु- रमेव स्यात्तथा शालियवमुद्गादयः प्रकीर्ण्णाः स्वभावमुत्तर- कालेऽपि न परित्यजन्ति तद्वदिति । केचिद्वदन्त्यबलवन्तो- बलवतां वशमायान्तीत्येवमनवस्थितिस्तस्मादसिद्धान्त एषः । आगमे हि द्विविध एव पाकोमधुरः कटुकश्च तयोर्म्मधु- राख्योगुरुः कटुकाख्यो लघुरिति तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वा- काशानां द्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद्गुरुता लघुता च पृथिव्यापश्च गुर्व्यः, शेषाणि लघूनि, तस्माद्द्विविध एव पाक इति । भवन्ति चात्र । द्रव्येषु पच्यमातेषु येष्वम्बु पृथिवीगुणाः । निर्व्वर्त्तन्ते- ऽधिकास्तत्र पाको मधुर उच्यते ॥ तेजोऽनिलाकाशगुणाः पच्यमानेषु येषु तु । निर्व्वर्त्तन्तेऽधिकास्तत्र पाकः कटुक उच्यते ॥ पृथक्त्वदर्शिनामेष वादिनां वादसंग्रहः । चतुर्णामपि सामर्य्यमिच्छन्त्यत्र विपश्चितः ॥ तद्द्रव्य- मात्मना किञ्चित् किञ्चिद्वीर्य्येण सेवितम् । किञ्चिद्रसविपा- [] काभ्यां दोषं हन्ति करोति वा ॥ पाको नास्ति विना वीर्य्याद्वीर्य्यं नास्ति विना रसात् । रसो नास्ति विना द्रव्याद्द्रव्यं श्रेष्ठमतः स्मृतम् ॥ जन्म तु द्रव्यरसयोरन्यो- ऽन्यापेक्षकं स्मृतम् । अन्योऽन्यापेक्षकं जन्म यथा स्याद्देह- देहिनोः ॥ वीर्य्यसंज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्रव्याश्रयाः स्मृताः । रसेषु न वसन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः ॥ द्रव्ये द्रव्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः । श्रेष्ठं द्रव्य- मतो ज्ञेयं शेषा भावास्तदाश्रयाः ॥ अमीमांस्यान्यचिन्त्यानि प्रसिद्धानि स्वभावतः । आगमेनोपयोज्यानि भेषजानि विचक्षणैः” इति ॥ तदुभयाभावः अपाकः । वैद्यकोक्तापाक- लक्षणमुक्तं निदाने “अङ्गमर्द्दोऽरुचिस्तृष्णा आलस्यं गौरवं ज्वरः ॥ अपाकः शून्यताङ्गानामामवातस्य लक्षणमिति” । गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषाः संमूर्च्छिता मांसमसृक् प्रदुष्य, वृत्तं स्थिरं मन्दरुजं महान्तमनल्पमूलं चिरवृद्ध्यपाकमिति” माधवः । पाकः अल्पः ६ तद्भिन्ने त्रि० । “सेनयाग्नेरपाक- चक्षस” इति ऋ० ८ । ७५ । ७ । “अपाकचक्षसः अनल्प- चक्षस” इति भा० । अधिकं पाकशब्दे वक्ष्यते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0242-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपाकः, पुं, (पच + भावे घञ्,ततो नञ्समासः ।) पाकाभावः । अजीर्णता । यथा, -- “अङ्गमर्द्दोऽरुचिस्तृष्णा आलस्यं गौरवं ज्वरः । अपाकः शून्यताङ्गानामामवातस्य लक्षणं” ॥ इति माधवकरः ॥ पाकाभावविशिष्टे त्रि । यथा, -- “गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषाः संमूर्च्छिता मांसमसृक् प्रदूष्य । वृत्तं स्थिरं मन्दरुजं महान्त- मनल्पमूलं चिरवृद्ध्यपाकं” ॥ इति माधवकरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-067-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपाकअपाक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपाक 📚 ➤ अपच,अजीर्णता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अपाक 📚अजीर्ण । अपच🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें