🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:16:58 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपारम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपारम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपारम्

अर्थ: - जिसका पार न हो

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अपार (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. अपार (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. अपार (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अपार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपारःअपारौअपाराः
द्वितीयाअपारम्अपारौअपारान्
तृतीयाअपारेणअपाराभ्याम्अपारैः
चतुर्थीअपारायअपाराभ्याम्अपारेभ्यः
पञ्चमीअपारात् / अपाराद्अपाराभ्याम्अपारेभ्यः
षष्ठीअपारस्यअपारयोःअपाराणाम्
सप्तमीअपारेअपारयोःअपारेषु
सम्बोधनहे अपारहे अपारौहे अपाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अपार
अपार
apāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपार १ वि॰ [सं॰]
१. जिसका पार न हो । सीमारहित । असीम । अनंत । बेहद । उ॰—एक दिन सहसा सिंधु अपार । लगा टकराने नगतल क्षुब्ध ।— कामायनी, पृ॰ ५२ ।२, असंख्य । अधिक । अतिशय । अगणित । बहुत ।
३. तटहीन ।
अपार २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सांख्य में वह तुष्टि जो धनोपार्जन के परिश्रम और अपमान से छूटकारा पाने पर होती है ।
२. समुद्र । सागर । [को॰] ।
३. नदी का दूसरा किनारा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-पार mfn. not having an opposite shore, TS.
not having a shore, unbounded, boundless (applied to the earth, or to heaven and earth, [रोदसी], &c.), RV. &c.
difficult to be got at, R.
अ-पार (अस्), m. ‘not the opposite bank’, the bank on this side (of a river), MBh. viii, 2381
अ-पार (अम्), n. (in Sāṅkhya phil.) ‘a bad shore’, ‘the reverse of पार’, a kind of mental indifference or acquiescence
the reverse of mental acquiescence, L.
the boundless sea.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (54,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपार a. 1 Shoreless. --2 Boundless, unbounded, unlimited; अपारस्याप्रमेयस्य परं पारमुपाश्रिते Rām. unfathomable, of great length. --3 Inexhaustible, immense, great (अधिक); Rv. 5. 87. 6. --4 Out of reach. --5 Difficult to be crossed; difficult to be surmounted or overcome (as an enemy); रावणश्च महाशत्रुरपारः प्रतिभाति मे । Rām. --रं 1 A kind of mental satisfaction or acquiescence; or, reverse of mental acquiescence, nonacquiescence. --2 The opposite bank of a river. --रा The earth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0116-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपार त्रि० नास्ति पारं यस्य । १ पारशूत्ये २ दुःखेनोत्तार्य्ये ३ दीर्घमर्य्यादे । “महीमपारां सदने सदस्यति” ऋ० ३, ३०, ९ ४ अगाधे “अन्तरपार ऊर्वे अनृतं दहनोः ऋ० ३, १, १४ । “अपारे अगाध” इति भा० । ५ दूरपारे “रजसी अ- पारे ऋ० १, ४२, ४६ । “इमे चिदिन्द्र । रोदसी अपारे इति ऋ० ३, ३०५ । “अपारे दूरपारे” इति भा० । ६ सीमारहिते “मही अपारे रजसी” ऋ० ९, ६८, ३ । “अपारे सोमा- रहिते” इति भा० । ७ अधिके “अपारो वो महिमा वृद्धशरण” इति ऋ० ५, ८७, ६ । “अपारः अधिक” इति भा० । “अपारे पारमिच्छन्तः संसारार्णवरोधसीति” महाभा० । “तदपार, मसंख्येयं वानराणां महद्बलम्” रामा० । ८ अनुत्तार्य्ये “रावणश्च महाशत्रुरपारः प्रतिभाति मे इति” रामा० । तस्याः पारमपारञ्च व्रजन्ति विजयैषिण इति” भा० क० प० १९ अ० । ९ नद्यादेरर्वाक्पारे न० । १० पृथिव्यां स्त्री निरु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0245,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपारं, क्ली, (नास्ति पारं यस्य तत् ।) अवारं । नद्यादेरर्व्वाक्पारं । इति हलायुधः ॥ असीमे त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-068-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपार" आता है (25)
अप्रमेय जो नापा न जा सके । अपरिमित । अपार । अनंतदुरंत जिसका अंत या पार पाना कठिन हो । अपार । बड़ा भारीदुरत्यय जिसका पार पाना कठिन हो । अपारनिरवधि अपार । असीम । बेहदअनंततान असीम । अपारनिर्मान पु वि॰ जिसका मान न हो । बेहद । अपारनिस्सीम जिसकी कोई सीमा न हो । असीम । अपारबेहद जिसकी कोई सीमा न हो असीम । अपरिमित । अपारअनमित पु वि॰ अमित । अपारआडंवर आधिक । उच्च । अपारअतुलनीय जिसका अंदाजा न हो सके । अपरिमित । अपार । बेअंदाज । बहुत अधिकअगम जहाँ कोई जा न सके । न जाने योग्य । पहुँच के बाहर । दुर्गम । अवघट । गहनअतुल जो तोला या कूता न जा सके । जिसकी तौल या अंदाज न हो सकेअबाध बाधारहित । बेरकअगम्य न जाने योग्यअदभ्र बहुत । अधिक । ज्यादाअबंधु अमित्र । शत्रुदुरतिक्रम जिसका अतिक्रमण न हो सके । जिसके बाहर या विरुद्ध कोई न हो सके । प्रबलअसीम सीमारहित । बेहदकहर विपत्ति । आफत । संकट । गजबअथाह जिसकी थाह नहो । जिसकी गह— राई का अंत न हो । बहूत गहरा । अगाध जैसे—यहाँ…असूझ पु † वि॰अतुलित बिना तौला हुआअसंभार पु वि॰अंधधुंध अंधकार । अँधेरा

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपारम्अपार (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अपार (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | अपार (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपारम् 📚 ➤ - जिसका पार न हो

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अपार 📚जिसका पार न हो । सीमारहित । असीम । अनंत । बेहद🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें