🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:40:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपालम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपालम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपालम्

अर्थ: भूषित करना, निवारण करना, पूरा करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: भूषणपर्याप्तिवारणेषु

अंग्रेज़ी: to decorate, to satisfy, to fulfill, to get rid of, to complete

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अप + अल् + अच्
  2. अल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अप + अल् + अच्
  3. अल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अप + अल् + अच्
  4. अपाल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. अपाल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. अपाल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअलःअलौअलाः
द्वितीयाअलम्अलौअलान्
तृतीयाअलेनअलाभ्याम्अलैः
चतुर्थीअलायअलाभ्याम्अलेभ्यः
पञ्चमीअलात् / अलाद्अलाभ्याम्अलेभ्यः
षष्ठीअलस्यअलयोःअलानाम्
सप्तमीअलेअलयोःअलेषु
सम्बोधनहे अलहे अलौहे अलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अल् (भ्वादिगण) · अर्थ: भूषित करना, निवारण करना, पूरा करना (भूषणपर्याप्तिवारणेषु)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअलतिअलतःअलन्ति
मध्यमअलसिअलथःअलथ
उत्तमअलामिअलावःअलामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अलति · लिट्: आल · लुट्: अलिता · लृट्: अलिष्यति · लोट्: अलतात् · लङ्: आलत् · विधिलिङ्: अलेत् · आशीर्लिङ्: अल्यात् · लुङ्: आलीत् · लृङ्: आलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अलन · ण्वुल्: आलकः · तृच्: अलिता · ण्यत्: आल्यः · तव्य: अलितव्यः · अनीयर्: अलनीयः · क्त: अलितः · क्तवतु: अलितवान् · शतृ: अलन् · स्य-शतृ: अलिष्यन् · क्त्वा: अलित्वा · ल्यप्: प्राल्य · तुमुन्: अलितुम् · णमुल्: आलम् · घञ्: आलः · क्तिन्: अल्ति · क्वसु: आलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अल
अल
ala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बिच्छू का डंक ।
२. हरताल ।
३. विष । जहर । उ॰—अति बल करि काली हान्यो । लपटि गयो सब अंग अंग प्रति निर्विष कियो सकल अल झार्यो ।— सूर (शब्द॰) ।
अल २ वि॰ [सं॰] समर्थ । शक्त । उ॰—कारन अबिरल अल अपितु तुलसी अबिद भुलान ।—स॰ सप्तक, पृ॰ २६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अल n. the sting in the tail of a scorpion (or a bee), L. (cf. अलि अन्द् अलिन्)
(= आल, q.v.) yellow orpiment, L.
अलं (in comp. for अलम्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (93,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलं [अल्-अच्] 1 The sting in the tail of a scorpion. --2 Yellow orpiment; cf. आल.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0171-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अल भूषणे, वारणे, भ्वा० उभ० सक० पर्य्याप्तौ अक० सेट् । अलति ते आलीत् आलिष्ट ।
अल न० अल--अच् । १ वृश्चिकपुच्छस्थे कण्टकाकारे पदार्थे । हेम० । २ हरिताले रत्नमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0386,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अल ञ वारणपर्य्याप्तिभूषासु (भ्वादिं-उभं-सकं ।) इति कविकल्पद्रुमः ॥ ञ अलति अलते पापं गङ्गा निवारयतीत्यर्थः । पर्य्याप्तिः सामर्थ्यं । “पर्य्याप्तन्तु यथेष्टं स्यात् तृप्ते शक्ते निवारणे” । इति विश्वप्रकाशात् । अलति घोटको धावितुं समर्थः स्यादित्यर्थः । अलति हारो जनं भूष- यति इत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
अलं, क्ली, (अल + अच् ।) वृश्चिकपुच्छकण्टकः । इति हेमचन्द्रः । विछार हुल इति भाषा । हरितालं । इति रत्नमाला अमरटीका च ॥
अलं, व्य, भूषणं । पर्य्याप्तिः । वारणं । निरर्थकं । शक्तिः । इति मेदिनी ॥ अत्यर्थं । यथा, -- “सर्वं मे विमलं वदामलमलं गोलं विजानासि चेत्” । इति लीलावती ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-113-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपालम्अल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अप + अल् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: अल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अप + अल् + अच् | अल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अप + अल् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपालम् 📚 ➤ भूषित करना, निवारण करना, पूरा करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: भूषणपर्याप्तिवारणेषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अल 📚बिच्छू का डंक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अपालम्: अप + अल् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें