🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:17:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अप्तु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अप्तु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अप्तु

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: small, tender [Comm.; but perhaps connected with अप्तु॑र् above, because also, applied to the Soma] MaitrS.; T

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अप्तु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अप्तु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. अप्तु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अप्तु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअप्तुअप्तुनीअप्तूनि
द्वितीयाअप्तुअप्तुनीअप्तूनि
तृतीयाअप्तुनाअप्तुभ्याम्अप्तुभिः
चतुर्थीअप्तुनेअप्तुभ्याम्अप्तुभ्यः
पञ्चमीअप्तुनःअप्तुभ्याम्अप्तुभ्यः
षष्ठीअप्तुनःअप्तुनोःअप्तूनाम्
सप्तमीअप्तुनिअप्तुनोःअप्तुषु
सम्बोधनहे अप्तु / हे अप्तोहे अप्तुनीहे अप्तूनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अप्तु
अप्तु
aptu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अप्तु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शरीर । गात्र । अंग ।
२. सोम ।
३. यज्ञीय पशु । बलि पशु [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप्तु mfn. small, tender [Comm.; but perhaps connected with अप्तुर् above, because also, applied to the Soma] MaitrS.; TS.; ŚBr.
अप्तु m. body, Uṇ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (57,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप्तु a. Ved. Busy, active, industrious. --प्तुः (or n. Uṇ. 1. 74) 1 The body. --2 Soma (सूक्ष्मरूपसोम). --3 A sacrificial animal.
अप्तु --प्तूर्यं [अप्तुरो भावः बाहु ˚वेदे यत्] Sending down water (वृष्टिप्रेरकत्वं), giving of water; zeal (?)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0120-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अप्तु न० आप्यते भीगाय जीवेन आप--तुन् ह्रस्वश्च । १ शरीरे २ सूक्ष्मरूपसोमे च । “अथाप्तवे द्वितीये यामाहुतिं जु- होति शत० ब्रा० ३, ६, ३८, अप्तुः सूक्ष्मरूपः सोमः भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0257,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अप्तुः, पुं, (आप्यते भोगाय प्राप्यते यः, आप् + [] कर्म्मणि तुः ह्रस्वः ।) शरीरं । अङ्गं । इत्युणादि- कोषः ॥ (“अथाप्तवे द्वितीये यामाहुतिं जुहो- ति” । इति शतपथब्राह्मणः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-069-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अप्तुअप्तु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अप्तु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | अप्तु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अप्तु 📚 ➤ शरीर । गात्र । अंग उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): small, tender [Comm.; but perhaps connected with अप्तु॑र् above, because also, applied to the Soma] MaitrS.; T

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अप्तु 📚शरीर । गात्र । अंग🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें