🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:35:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अबर्ज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अप्-+अर्ज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्ज

अर्थ: सम्पादन करना, पाना, पैदा करना

संस्कृत: अर्जने

अंग्रेज़ी: to procure,to earn, to obtain

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्ज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. अर्ज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अर्ज् + अच्
  3. अर्ज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अर्ज् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अर्ज् (भ्वादिगण) · अर्थ: सम्पादन करना, पाना, पैदा करना (अर्जने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअर्जतात् / अर्जताद् / अर्जतुअर्जताम्अर्जन्तु
मध्यमअर्ज / अर्जतात् / अर्जताद्अर्जतम्अर्जत
उत्तमअर्जानिअर्जावअर्जाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अर्जति · लिट्: आनर्ज · लुट्: अर्जिता · लृट्: अर्जिष्यति · लोट्: अर्जतात् · लङ्: आर्जत् · विधिलिङ्: अर्जेत् · आशीर्लिङ्: अर्ज्यात् · लुङ्: आर्जीत् · लृङ्: आर्जिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अर्जन · ण्वुल्: अर्जकः · तृच्: अर्जिता · ण्यत्: अर्ज्यः · तव्य: अर्जितव्यः · अनीयर्: अर्जनीयः · क्त: अर्जितः · क्तवतु: अर्जितवान् · शतृ: अर्जन् · स्य-शतृ: अर्जिष्यन् · क्त्वा: अर्जित्वा · ल्यप्: प्रार्ज्य · तुमुन्: अर्जितुम् · णमुल्: अर्जम् · घञ्: अर्गः · क्तिन्: अर्क्ति · क्वसु: आनर्जिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्ज्
अर्ज्
arj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्ज् cl. 1. P. अर्जति (perf. 3. pl. आनर्जुः) to procure, acquire, Naiṣ. & Bhaṭṭ. : Ā. अर्जते, to go, L., to stand firm, L., to procure, L.; to be of good health, L. : Caus. अर्जयति, ˚ते, (aor. अर्जिजत्, Bhaṭṭ.) to procure, acquire, obtain, MBh.; Mn. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (90,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्ज् {c1c} P. [अर्जति, आनर्ज, अर्जिष्यति, आर्जीत्, अर्जितुं, आर्जीत] 1 To procure, secure, gain, earn, usually in the caus. in this sense; पितृद्रव्याविरोधेन यदन्यत्स्वयमर्जितं Y. 2. 118. --2 To take up; आनर्जुर्नृभुजोस्त्राणि Bk. 14. 74. --{c10c} P. or caus. 1 To procure, acquire, obtain; स्वयमर्जित, स्वार्जित obtained by one's own exertions, self-acquired. --2 To work or manufacture make, prepare (सतोगुणांतराधानं). --WITH अति {1} to allow, permit, let go. {2} to remove, despatch, make away with. --अनु to let go, set free, deliver. --अपि to add to. --अन्वव {1} to cause to go after or in a particular direction. {2} to visit with any thing, overcome. --अप्यति to add, append; say something in addition to what is already said. --अव to permit to leave, release, let go. --उद् to drive out, remove. --प्र caus. to furnish, supply, procure.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0164-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अप्-अर्जसमास: अप् + अर्ज् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अर्ज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अर्ज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अर्ज् + अच् | अर्ज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अर्ज् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अप्अर्ज 📚अप् 📚अर्ज् ➤ अप् (पानी) + अर्ज् (सम्पादन करना, पाना, पैदा करना)
संस्कृत: अर्जने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अप् 📚जल । पानी🟠🔵🟣🟢
अर्ज् 📚cl. 1. P. अर्जति (perf. 3. pl. आनर्जुः) to procure, acquire, Naiṣ. & B…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अप्
जल के नाम (१.१०.३) — वार्, वारि, सलिल, कमल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अबर्जअप् + अर्जजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

  • अप्-अर्ज = अप् + अर्ज तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें