🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:30:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अबर्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अप्-+अर्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्त

अर्थ: (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: जुगुप्सायां कृपायां च

अंग्रेज़ी: to pity, to hate, to criticize, to abuse, to favour

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऋत् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अर्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्तःअर्तौअर्ताः
द्वितीयाअर्तम्अर्तौअर्तान्
तृतीयाअर्तेनअर्ताभ्याम्अर्तैः
चतुर्थीअर्तायअर्ताभ्याम्अर्तेभ्यः
पञ्चमीअर्तात् / अर्ताद्अर्ताभ्याम्अर्तेभ्यः
षष्ठीअर्तस्यअर्तयोःअर्तानाम्
सप्तमीअर्तेअर्तयोःअर्तेषु
सम्बोधनहे अर्तहे अर्तौहे अर्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ऋत् (भ्वादिगण) · अर्थ: (जुगुप्सायां कृपायां च)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऋतीयतेऋतीयेतेऋतीयन्ते
मध्यमऋतीयसेऋतीयेथेऋतीयध्वे
उत्तमऋतीयेऋतीयावहेऋतीयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): ऋतीयते · लिट्: आनर्त · लिट् (आत्मने.): ऋतीयाञ्चक्रे · लुट्: अर्तिता · लुट् (आत्मने.): ऋतीयिता · लृट्: अर्तिष्यति · लृट् (आत्मने.): ऋतीयिष्यते · लोट् (आत्मने.): ऋतीयताम् · लङ् (आत्मने.): आर्तीयत · विधिलिङ् (आत्मने.): ऋतीयेत · आशीर्लिङ्: ऋत्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ऋतीयिषीष्ट · लुङ्: आर्तीत् · लुङ् (आत्मने.): आर्तीयिष्ट · लृङ्: आर्तिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): आर्तीयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अर्तन · ण्वुल्: अर्तकः · तृच्: अर्तिता · यत्: ऋतीय्यः · तव्य: अर्तितव्यः · अनीयर्: अर्तनीयः · क्त: ऋतितः · क्तवतु: ऋतितवान् · शानच्: ऋतीयमानः · क्त्वा: ऋतित्वा · ल्यप्: प्रार्त्य · तुमुन्: अर्तितुम् · णमुल्: अर्तम् · घञ्: अर्तः · क्तिन्: ऋत्ति · क्वसु: आनृतिवान्

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अप्-अर्तसमास: अप् + अर्त तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अर्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऋत् + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अप्अर्त 📚अप् 📚अर्त ➤ अप् (पानी) + अर्त ((भाववाचक कृदन्त))
संस्कृत: जुगुप्सायां कृपायां च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अप् 📚जल । पानी🟠🔵🟣🟢
अर्त 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अप्
जल के नाम (१.१०.३) — वार्, वारि, सलिल, कमल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अबर्तअप् + अर्तजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

  • अप्-अर्त = अप् + अर्त तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • अर्त: ऋत् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें