🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:37:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अब्जः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अब्जः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अब्जः

अर्थ: जल में पैदा हुआ या जल से उत्पन्न

संस्कृत: चन्द्रः, शङ्खः · पर्याय: हिमांशु, चन्द्रमस्, चन्द्र, इन्दु, कुमुदबान्धव

व्युत्पत्ति: अप्सु जायते-अप्+जन्+ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अब्ज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अब्जा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. अब्जा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. अब्जा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अब्ज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअब्जःअब्जौअब्जाः
द्वितीयाअब्जम्अब्जौअब्जान्
तृतीयाअब्जेनअब्जाभ्याम्अब्जैः
चतुर्थीअब्जायअब्जाभ्याम्अब्जेभ्यः
पञ्चमीअब्जात् / अब्जाद्अब्जाभ्याम्अब्जेभ्यः
षष्ठीअब्जस्यअब्जयोःअब्जानाम्
सप्तमीअब्जेअब्जयोःअब्जेषु
सम्बोधनहे अब्जहे अब्जौहे अब्जाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अब्ज
अब्ज
abja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अब्ज संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जल से उत्पन्न वस्तु ।
२. कमल । पद्म । उ॰—अंकुस ऊरध रेख अब्ज अठकोन अभलतर । —भारतेंदु ग्रं॰, भा॰२, पृ॰७ ।
३. शंख
४. निचुल । इज्जल । हिज्जल । ईजड़ का पेड़ ।
५. चंद्रमा ।
६. धन्वंतरि ।
७. कपूर ।
८. एक संख्या । सौ करोड़ा । अरब ।
९. अरब के स्थान पर आनेवाली संख्या ।१,॰॰,॰॰,॰॰,॰॰० । यौ॰.—अब्जकर्णिका—कमल का छाता । अब्जज=(१)ब्रह्मा । (२) यात्रा में एक योग । विशेष—यह तब होता है जब बुध अपनी राशि और अपने अंश का हो और लग्न में शुक्र या बृहस्पति हो । अब्जदृपक्, अब्जनयन, अब्जनेत्र= कमलनयन । कमल जैसे नेत्रोंवाला । अब्जबांधव= सूर्य । अब्जभव= ब्रह्मा । अब्जभू= ब्रह्मा । अब्जभोग=(१) कमल की जड़ । भँसीड़ । (२) कौड़ी । बराटक । अब्जयोनि=ब्रह्मा । अब्जवाहन= शिव । अब्जवाहना= लक्ष्मी । अब्जस्थित= ब्रह्मा । अब्जहस्त= सूर्य । अब्जासन=ब्रह्मा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अब्-ज mfn. (fr. 2. अप् and √ जन्), born in water
अब्-ज m. the conch
the moon
the tree Barringtonia Acutangula
N. of Dhanvantari (physician of the gods, produced at the churning of the ocean)
a son of Viśāla
अब्-ज n. a lotus
a milliard (cf. पद्म).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (60,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अब्ज a. [अप्सु जायते, जण्-ड] Born in or produced from water Ms. 5. 112, 8. 100 --ब्जंः 1 The conch (n. also). --2 The moon. --3 Camphor. --4 N. of a tree (निचुल). --5 Dhanvantari, physician of the gods, said to be produced at the churning of the ocean along with other jewels. --ब्जं 1 A lotus. --2 One thousand millions. --Comp. --कर्णिका the seed vessel of a lotus. --जः, --भवः, --भूः, --योनिः epithets of Brahmā, (being supposed to have sprung from the lotus which arose from the navel of Viṣṇu). --दृश्, --नयन, --नेत्र, --लोचन &c. a. lotuseyed, having large beautiful eyes. --बांधवः ‘a friend of lotuses,’ the sun. --भोगह् {1} the root of a lotus. {2} a cowrie (वराटक) as large as a conch. --वाहनः ‘carrying the moon on his forehead,’ epithet of Śiva. --(ना) ‘having the lotus for her seat,’ [] N. of Lakṣmī. --स्थितः N. of Brahmā. --हस्तः the sun (represented as holding a lotus in one hand).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0125-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अब्ज न० अप्सु जायते जन--ड ७ त० । १ पद्मे २ शङ्खे पुंन० । ३ निचुलवृक्षे तस्य जलप्रायभवत्वात् तथात्वम् १ चन्द्रे ५ धन्वन्तरौ च पु० तयोः समुद्रजातत्वात् तथात्वम् “प्रस- न्नात्मा समुत्पन्नः सोमः शीतांशुरुज्ज्वलः” इति “धन्वन्तरि- स्ततोदेव! वपुष्मानुदतिष्टत” इति च भा० आ० प० । चन्द्रनामकत्वात् ६ कर्पूरे पु० । “अर्बुदमब्जं खर्वनिखर्वमहा- पद्मशङ्कवस्तस्मादिति” लीलावत्युक्तदशार्वुदसंख्यायां ७ शत- कोटिसंखायां ८ तत्संख्येये च न० । ९ जलजातमात्रे त्रि० “स्थलजाः पक्षिणोऽब्जाश्च” इति “अब्जेषु चैव रत्नेषु सर्व्वेष्यश्ममयेषु च” इति रामा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0270,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अब्ज, क्ली, (अप्सुजायते, अप् + जन + कर्त्तरि डः, उपपदसमासः ।) पद्मं । इति मेदिनी ॥ दशा- र्व्वुदसंख्या । शतकोटिः । इति लीलावती ॥
अब्जः[फ्णीङ्थ्छ्ःआङ्घै१], पुं, (अद्भ्यः जायते, अप् + जन् + डः ।) चन्द्रः । धन्वन्तरिः । निचुलवृक्षः । इति मेदिनी ॥ [1] Correction submitted by Jim Funderburk on 20160503. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/291. note: cf. vcp; MH' makes no sense. consider 'M' a stray mark or misprint..
अब्जः, पुं, क्ली, (अद्भ्यः जायते, अप् + जन + डः ।) शङ्खः । इति मेदिनी ॥ (जलभवशुक्तिमुक्तादिकं ।) “अब्जमश्ममयञ्चैव राजतञ्चानुपस्कृतं” । “अब्जेषु चैव रत्नेषु सर्व्वेष्वश्ममयेषु च” । इति मनुः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-071-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अब्जःअब्ज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अब्जः 📚 ➤ जल में पैदा हुआ या जल से उत्पन्न
संस्कृत: चन्द्रः, शङ्खः · पर्याय: हिमांशु, चन्द्रमस्, चन्द्र, इन्दु, कुमुदबान्धव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अब्ज 📚जल से उत्पन्न वस्तु🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अब्ज
चन्द्रमा के और नाम (१.३.१६) — विधु, सुधांशु, शुभ्रांशु, ओषधीश, निशापति, जैवातृक, सोम, ग्लौ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अब्जः: अप्सु जायते-अप्+जन्+ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें