🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:13:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अब्धिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अब्धिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अब्धिः

अर्थ: समुद्र,जलाशय

संस्कृत: समुद्रः · पर्याय: समुद्र, अकूपार, पारावार, सरित्पति, उदन्वत्

व्युत्पत्ति: आपः धीयन्ते अत्र--अप्+धा+कि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अब्धि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अब्धि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअब्धिःअब्धीअब्धयः
द्वितीयाअब्धिम्अब्धीअब्धीन्
तृतीयाअब्धिनाअब्धिभ्याम्अब्धिभिः
चतुर्थीअब्धयेअब्धिभ्याम्अब्धिभ्यः
पञ्चमीअब्धेःअब्धिभ्याम्अब्धिभ्यः
षष्ठीअब्धेःअब्ध्योःअब्धीनाम्
सप्तमीअब्धौअब्ध्योःअब्धिषु
सम्बोधनहे अब्धेहे अब्धीहे अब्धयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अब्धि
अब्धि
abdhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अब्धि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समुद्र । सागर ।
२. सरोवर । ताल ।
३. सात की संख्या ।
४. चार की संख्या का द्योतक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अब्-धि m. (√ धा), a pond, lake, L.
the ocean, Hit. &c.
(hence) the numeral 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (60,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अब्धिः [आपः धीयंते अत्र, धा-कि] 1 The ocean, receptacle of water; (fig. also), दुःख˚, कार्य˚, ज्ञान˚ &c.; store or reservoir of anything. --2 A pond, lake. --3 (In Math.) A symbolical expression for the number 7; sometimes for 4. --Comp. --अग्निः the submarine fire. --कफः, --फेनः {1} froth, foam. {2} the cuttle-fish bone, being regarded as the froth of the ocean. --ज a. born in the ocean. --(जः) {1} the moon. {2} The conch. --(जौ) (dual) N. of the Aśvins. --(जा) {1} spirituous liquor (produced from the ocean). {2} the Goddess Lakṣmī. --झषः a sea-fish. --द्वीपा {1} the earth. {2} a portion of land surrounded by the ocean. --नगरी N. of Dvārakā, the capital of Kṛṣṇa. --नवनीतकः the moon (the butter of the ocean). --मंडूकी the pearl-oyster. --शयनः N. of Viṣṇu (so called from his resting in the ocean at the destruction and renovation of the world). --सारः a gem.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0125-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अब्धि पु० आपो धीयन्तेऽस्मिन् धा--आधारे कि उप० स० । १ सरोवरे २ समुद्रे च स च जम्बूद्वीपपूर्व्वापरादिवर्त्तिता भेदेन चतुर्विधः यथोक्तं भागवते “तत्र चतुर्द्धा विभज्यमाना- चतुर्भिर्नाभमिश्वतुर्दिशमभिष्यन्दन्ती नदनदीपतिमेवाभि- [] निविशति, सीतालकनन्दावङ्कुर्भद्रेति । सीता तु ब्रह्मसद- नात् केशराचलादिशिखरेभ्योऽधोऽधःप्रसवन्ती गन्ध- मादनमूर्द्ध्वसु पतित्वान्तरेण भद्राश्वं वर्षं प्राच्यां दिशि क्षार समुद्रमभिप्रविशति । एवं माल्यवच्छिखरान्निष्पतन्ती तत उपरतवेगा केतुमालमभिवङ्क्षु प्रतीच्यां दिशि संरित्पतिं प्रविशति । भद्रा चोत्तरतोमेरुशिखरतो निपतिता गिरि शिखराद्गिरिशिखरमतिहाय शृङ्गवतः शृङ्गादवस्यन्दमाना उत्तरांस्तु कुरूनभित उदोच्यां दिशि लवणार्णवं प्रविशति । तथैवालकनन्दा दक्षिणेन ब्रह्मसदनाद्बहूनि गिरिकूटानि अतिक्रम्य हेमकूटहिमकूटान्यतिरमसरंहसालुठन्ती भारत- मभिवर्षं दक्षिणस्यां दिशि लवणजलघिमभिप्रविशति” अत एव ततसंख्यातुल्यसंख्याकचतुःसंख्याबोधकताऽस्य । “पञ्च पञ्चयुगषट्कलोचनद्व्यब्धिषड्गुणमिता ६४२२६२५५ गुरो- र्मता” । “खाष्टाब्दयो (४८०)ऽष्टाक्षगजेषुदिग्द्विपद्विपाब्धयः ४८८१०५८५८, इति च सि० शि० । सप्तद्वीपान्तरालस्थ लवणादिभेदात् सप्तविधोऽपि यथोक्तं सि० शि० “भूमेरधे क्षारसिन्धोरुदक्स्थं जम्बूद्वीपं प्राहुराचार्य्यवर्य्याः । अर्द्धेऽन्यस्मिन् द्वीपषट्कस्य याम्ये क्षारक्षीराद्यम्बुघीनां निवेशः । लवणजलधिरादौ दुग्धसिन्धुश्च तस्मादमृतम मृतरश्मिः श्रीश्च यस्माद्बभूव । महितचरणपद्मः पद्मजन्मा- दिदेवैर्वसति सकलवासो वासुदेवश्च यत्र । दध्नो घृतस्ये- क्षुरसस्य तस्मान्मद्यस्य च स्वादुजलस्य चान्त्यः । स्वादू- दकान्तर्बडवानलोऽसौ पाताललोकाः पृथिवीपुटानि” । तेषाञ्च द्वीपद्वयान्तरालस्थितिमूलम् अब्धद्वीपाशब्दे दृश्यम् तेन तत्संख्यातुल्यसप्तसंख्यकेऽप्यस्य क्वचित् प्रवृत्तिः अतएव सप्तद्वीपेत्यर्थे अब्दिद्वीपेति प्रयुक्तम् । “चतुरः सप्त वाम्बुधीन्” वाग्भटालङ्कारः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0272-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अब्धिः, पुं, (आपो जलानि धीयन्तेऽत्र, अप् + धा + अधिकरणे किः, उपपदसमासः ।) समुद्रः । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-071-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अब्धि" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अब्धिःअब्धि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अब्धिः 📚 ➤ समुद्र,जलाशय
संस्कृत: समुद्रः · पर्याय: समुद्र, अकूपार, पारावार, सरित्पति, उदन्वत्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अब्धि 📚समुद्र । सागर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अब्धि
समुद्र के नाम (१.१०.१) — समुद्र, अकूपार, पारावार, सरित्पति, उदन्वान्, उदधि, सिन्धु, सरस्वान्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अब्धि = अप् + धि तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬