🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:15:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभिजनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभिजनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अभिजनः

अर्थ: कुटुम्ब,वंश,अन्वय, जन्म,उत्पत्ति,कुल

संस्कृत: वंशः, जन्मभूमिः · पर्याय: सन्तति, गोत्र, जनन, कुल, अन्वय

व्युत्पत्ति: अभि+जन्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अभिजन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. जन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अभि + जन् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अभिजन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभिजनःअभिजनौअभिजनाः
द्वितीयाअभिजनम्अभिजनौअभिजनान्
तृतीयाअभिजनेनअभिजनाभ्याम्अभिजनैः
चतुर्थीअभिजनायअभिजनाभ्याम्अभिजनेभ्यः
पञ्चमीअभिजनात् / अभिजनाद्अभिजनाभ्याम्अभिजनेभ्यः
षष्ठीअभिजनस्यअभिजनयोःअभिजनानाम्
सप्तमीअभिजनेअभिजनयोःअभिजनेषु
सम्बोधनहे अभिजनहे अभिजनौहे अभिजनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अभिजन
अभिजन
abhijana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिजन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुल । वंश ।
२. परिवार ।
३. जन्मभूमि । वह स्थान जहाँ अपना तथा पिता, पितामह आदि का जन्म हुआ हो ।
४. वह जो घर में सबसे बड़ा हो । घर का अगुप्रा । कुल में श्रेष्ठ व्यक्ति ।
५. ख्याति । कीर्ति ।
६. परिजन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-जन m. family, race
descendants
ancestors
noble descent
the head or ornament of a family, L.
native country, Pāṇ. iv, 3, 90
fame, notoriety, Rājat. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (62,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिजनः 1 (a) A family, race, lineage; कलहंसकादभिजनं ज्ञात्वा Māl. 8; नाभिजनमीक्षते K. 104; Mu. 6. 6; Ms. 4. 18; Dk. 135, 170; U. 4. (b) Birth, extraction, descent; तुल्याभजिनेषु भूमिभरेषु (धरेषु?) राज्ञां वृत्तिः M. 1; Ms. 1. 100; Y. 1. 123. --2 High or noble descent, noble birth or family; स्तुतं तन्माहात्म्यं यदभिजनतो यच्च गुणतः Māl. 2. 13; शीलं शौलतटात्पतत्वभिजनः संदह्यतां वह्निना Bh. 2. 39; M. 5. --3 Forefathers, ancestors; अभिजनाः पूर्वे बांधवाः Kāśī. on P. IV. 3. 90; also descendants. --4 Native country, motherland, ancestral abode (opp. निवास); cf. Sk. on P. IV. 3. 90: --यत्र स्वयं वसति स निवासः (यत्र संप्रति उष्यते Mbh.); यत्र पूर्वैरुषितं सोऽभिजनः इति विवेकः. --5 Fame, celebrity. --6 The head or ornament of a family; यद्विद्वानपि तादृशेप्यभिजने धर्म्यात्पथो विच्युतः Mv. 1. 33. --7 Attendants, retinue (= परिजन q. v.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0128-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिजन पु० अभिजायतेऽस्मिन् जन + आधारे--घञ् अवृद्धिः । १ कुले, “म परिचयं रक्षति नाभिजनमीक्षते” काद० । “वयसः कर्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च वेशवाग्बुद्धि- सारूप्यमाचरन् विचरेदिह” मनुः । २ जन्मभूमौ, [] अभिमतः पित्रादीनां जनोजन्मस्थानम् । ३ पित्रा- दिभिरध्युषिते स्थाने “अभिजनश्च” पा० “अभिजनी- नाम यत्र पूर्व्वैरुषितम्” भाष्यम् । अभिमतोजनः श्रेष्ठत्वात् प्रा० स० । ४ कलश्रेष्ठे अभि + जन--भावे घञ् । उत्कृष्ट- स्थानजतया ५ अभिमतोत्पत्तौ “श्रैष्ठ्येनाभिजनेनेदं सर्वं वै ब्राह्मणोऽर्हति” मनुः ब्रह्ममुखोद्भवत्वेनाभिजनेन श्रेष्ठ- तया” कुल्लू० । अभिजायते सत्पुरुषोभवति येन करणे घञ् । ६ कार्त्तौ “यावत् कीर्त्तिर्हि लोकेषु तावत् पुरुष उच्यते” इत्युक्तेः कीर्त्त्यैव सफलजन्मत्वात्तस्यास्तथात्वम् । अभिजनादागतः अण् । आभिजनः वंशसंबन्धादागते, त्रि० “तां पार्व्वतीत्याभिजनेन नान्ना” कु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0287-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिजनः, पुं, (अभिजायतेऽत्र, अभि + जन् + आधारे घञ्, वृद्ध्यभावः ।) ख्यातिः । जन्मभूमिः । कुलश्रेष्ठः । वंशः । इति मेदिनी ॥ (अन्वयः । “अभिजनतपोविद्यावीर्य्यक्रियातिशयैर्निजैः” । इति महावीरचरिते । “कथं दशरथाज्जातः शुद्धाभिजनकर्म्मणः” । इति रामायणे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-073-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभिजनःअभिजन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अभि + जन् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभिजनः 📚 ➤ कुटुम्ब,वंश,अन्वय, जन्म,उत्पत्ति,कुल
संस्कृत: वंशः, जन्मभूमिः · पर्याय: सन्तति, गोत्र, जनन, कुल, अन्वय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभिजन 📚कुल । वंश🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अभिजन
वंश के नाम (२.७.१) — सन्तति, गोत्र, जनन, कुल, अन्वय, वंश, अन्ववाय, सन्तान

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अभिजनः: अभि+जन्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें