🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:04:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभिजात

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभिजात

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अभिजात

अर्थ: उत्पन्न,सर्वथा विकसित,योग्य

संस्कृत: पर्याय: रौहिणेय, बुध, सौम्य, प्राप्तरूप, स्वरूप

व्युत्पत्ति: अभि+जन्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अभिजात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अभिजात (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अभिजात (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभिजातःअभिजातौअभिजाताः
द्वितीयाअभिजातम्अभिजातौअभिजातान्
तृतीयाअभिजातेनअभिजाताभ्याम्अभिजातैः
चतुर्थीअभिजातायअभिजाताभ्याम्अभिजातेभ्यः
पञ्चमीअभिजातात् / अभिजाताद्अभिजाताभ्याम्अभिजातेभ्यः
षष्ठीअभिजातस्यअभिजातयोःअभिजातानाम्
सप्तमीअभिजातेअभिजातयोःअभिजातेषु
सम्बोधनहे अभिजातहे अभिजातौहे अभिजाताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अभिजात
अभिजात
abhijāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिजात २ संज्ञा पुं॰
१. उच्चवंश । कुलीनता ।
२. जातकर्म [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-जात mfn. born in consequence of
born, produced
noble, well-born
obtained by birth, inbred, fit, proper, L.
wise learned, L.
handsome, R.; Kum. i, 46
distinguished by (comp.), Jātakam.
अभि-जात n. nativity, BhP.
high birth, nobility.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (62,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिजात p. p. 1 (a) Born to or for; भवंति संपदं दैवीमभिजातस्य भारत Bg. 16. 3, 4, 5. (b) Produced all around. (c) Born in consequence of. --2 Inbred, inborn. --3 Born, produced; अजातपक्षामभिजातकंठीं Rām. --4 Noble, nobly or well born, of noble descent; जात्यस्तेनाभिजातेन शूरः शौर्यवता कुशः R. 17. 4; Māl. 4; courteous, polite; अभिजातं खल्वस्य वचनं V. 1; K. 102, M. 3, Māl. 7; अनभिजाते Mu. 2. --5 Fit, proper, worthy. --6 Sweet, agreeable; प्रजल्पितायामभिजातवाचि Ku. 1. 45. --7 Handsome, beautiful. --8 Learned, wise; distinguished; संकीर्णं नाभिजातेषु नाप्रबुद्धेषु संस्कृतं (वेदेत्). --तं Nobility, noble birth. --adv. Nobly, politely, courteously; ˚तं खलु एष वारितः Ś. 6.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0129-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिजात त्रि० अभिमतं प्रशस्तं जातं जन्म यस्य । १ कुलीने, “जात्यस्तेनाभिजातेन शूरः शौर्य्यवता कुशः” “भिन्नानस्त्रैर्मोहभाजोऽभिजातान्” च रघुः । २ पण्डिते, ३ श्रेष्ठे “न म्नेच्छितव्यं यज्ञादौ स्त्रीषु नाप्राकृतं वदेत् । सङ्कीर्ण्णं नाभिजातेषु नाप्रबुद्धेषु संस्कृतम्” वृद्धाः । ४ मनोहरे । “प्रजल्पितायामभिजातवाचि” कु० । अभि- जातस्य भावः ष्मञ । आभिजात्यं कौलीन्येन० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0287,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिजातः, त्रि, (अभिजन् + भावे क्तः, अभिमतं प्रशस्तं जातं जन्म यस्य सः ।) सुन्दरः । न्याय्यः । इति विश्वः ॥ कुलजः । कुलीनः । बुधः । पण्डितः । इत्यमरः ॥ (श्रेष्ठवंशोद्भवः । “जात्यस्तेनाभिजातेन शूरः शौर्य्यवता कुशः । अमन्यतैकमात्मानमनेकं वशिनां बशी” ॥ इति रघुवंशे । “न म्लेच्छितव्यं यज्ञादौ स्त्रीषु नापकृतं वदेत् । मङ्खीर्णं नाभिजातेषु नाप्रबुद्धेषु संस्कृतं” ॥ इति मनुः । उचितः । उपयुक्तः । योग्यः । सुरूपः । मनोहरः । मान्यः । पूज्यः । धन्यः । श्लाघ्यः । भगवान् । समृद्धः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-073-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभिजात" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभिजातअभिजात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अभिजात (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभिजात 📚 ➤ उत्पन्न,सर्वथा विकसित,योग्य
संस्कृत: पर्याय: रौहिणेय, बुध, सौम्य, प्राप्तरूप, स्वरूप

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभिजात 📚उच्चवंश । कुलीनता🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अभिजात: अभि+जन्+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें