🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:07:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभिधान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभिधान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अभिधान

अर्थ: कहना,बोलना,नाम रखना,संकेत करना

संस्कृत: नाम · पर्याय: आह्वय, आख्या, आह्वा, नामधेय, नामन्

व्युत्पत्ति: अभि+धा+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अभिधान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. धान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अभि + धन् + घञ्
  3. धान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अभि + धे + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अभिधान (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभिधानम्अभिधानेअभिधानानि
द्वितीयाअभिधानम्अभिधानेअभिधानानि
तृतीयाअभिधानेनअभिधानाभ्याम्अभिधानैः
चतुर्थीअभिधानायअभिधानाभ्याम्अभिधानेभ्यः
पञ्चमीअभिधानात् / अभिधानाद्अभिधानाभ्याम्अभिधानेभ्यः
षष्ठीअभिधानस्यअभिधानयोःअभिधानानाम्
सप्तमीअभिधानेअभिधानयोःअभिधानेषु
सम्बोधनहे अभिधानहे अभिधानेहे अभिधानानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अभिधान
अभिधान
abhidhāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नाम के और नाम (1.6.8) आख्या · आह्वा · नामधेय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिधान संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अभिधायक, अभिधेय]
१. नाम । लकब ।
२. कथन ।
३. शब्दकोश ।
४. गीत । गान (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-धान n. telling, naming, speaking, speech, manifesting
a name, title, appellation, expression, word
a vocabulary, dictionary, lexicon
putting together, bringing in close connection, VPrāt.
(compar. -तर), KauṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (63,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिधानं 1 Telling, mentioning, speaking, naming, denotation; [] एतावतामर्थानामिदमभिधानं Nir.; गोशब्दस्यं वाहिकार्थाभिधानं S. D. --2 (In gram.) Asserting or predicating something of another, as the subject of an assertion, (which then can be put in the nom. case only); predication, assertion; See P. II. 3. 2 Sk. --3 A name, appellation, title, designation; अभिधानं तु पश्चात्तस्याहमश्रौषं K. 32; तवाभिधानाद् व्यथते नताननः Ki. 1. 24; (at the end of comp.) called, named; ऋणाभिधानाद् बंधनात् R. 3. 20. --4 An expression, word. --5 Speech, discourse. --6 A dictionary, vocabulary (of words), lexicon (in these last {4} senses said to be also m.) --Comp. --चिंतामणिः N. of a celebrated vocabulary of synonyms by Hemacandra. --माला a dictionary. --रत्नमाला N. of a vocabulary of words by Halāyudha.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0130-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिधान न० अभि + धा--भावेल्युट् । १ कथने । करणे ल्युट् १ नामनि, २ शब्दार्थप्रतिपादके निघण्टुकोषादिना- मके ग्रन्थे च । तथा च शब्दादानामर्थविशेषे शक्तिग्राहकं कोषादिकमेव अभिधानशब्दवाच्यम् तच्चामरादिनांना कोषादिकम् । तत्र च प्रायेण एकार्थवाचकानां पर्य्याय शब्दानां क्वचिच्च नानार्थानामपि शब्दानां संघ उपदिष्टः तेषां शक्तिग्राहकत्वञ्च अभिधाशब्दे दर्शितम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0290,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिधानं, क्ली, (अभिधीयते अनेन, अभि + धा + करणे ल्युट् ।) नाम । इत्यमरः ॥ कथनं । यथा । “तवाभिधानाद्व्यथते नताननः” । इति भारविः ॥ शब्दकोषः । यथा । “कृत्तद्धितसमा- सानामभिधानं नियामकं” । इति वोपदेवः ॥ (आख्या । नामधेयं । “आख्याह्व अभिधानञ्च नामधेयञ्च नाम च” । इत्यमरः । “शिखरिणि क्वनु नाम कियञ्चिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः” । इति साहित्य- दर्पणे । उक्तिः । उल्लेखः । निर्द्देशः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-073-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभिधान" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभिधानअभिधान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अभि + धन् + घञ् | धान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अभि + धे + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभिधान 📚 ➤ कहना,बोलना,नाम रखना,संकेत करना
संस्कृत: नाम · पर्याय: आह्वय, आख्या, आह्वा, नामधेय, नामन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभिधान 📚नाम । लकब🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अभिधान
नाम के और नाम (१.६.८) — आख्या, आह्वा, नामधेय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अभिधान = अभिधा + आन तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • अभिधान: अभि+धा+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें