🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:17:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभिध्या

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभिध्या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अभिध्या

अर्थ: दूसरे की संपत्ति के लिये ललचाना

संस्कृत: परद्रव्येच्छा

व्युत्पत्ति: अभि+ध्यै+अङ्+टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अभिध्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अभिध्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. अभिध्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. ध्या (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अभि + ध्यै + अच्
  5. ध्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अभि + ध्यै + अच्
  6. ध्या (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अभि + ध्यै + अच्
  7. अभिध्या (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  8. ध्या (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अभि + ध्यै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अभिध्या (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभिध्याअभिध्येअभिध्याः
द्वितीयाअभिध्याम्अभिध्येअभिध्याः
तृतीयाअभिध्ययाअभिध्याभ्याम्अभिध्याभिः
चतुर्थीअभिध्यायैअभिध्याभ्याम्अभिध्याभ्यः
पञ्चमीअभिध्यायाःअभिध्याभ्याम्अभिध्याभ्यः
षष्ठीअभिध्यायाःअभिध्ययोःअभिध्यानाम्
सप्तमीअभिध्यायाम्अभिध्ययोःअभिध्यासु
सम्बोधनहे अभिध्येहे अभिध्येहे अभिध्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अभिध्या
अभिध्या
abhidhyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दूसरे के धन की इच्छा 'अभिध्या' कहलाती है (1.7.25)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिध्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दुसरे की वस्तु या संपति की इच्छा । पराई वस्तु की चाह ।
२. अभिलाषा । इच्छा । लोभ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-ध्या f. wish, longing for, desire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (63,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिध्या [ध्यै-अङ्] 1 Coveting another's property. --2 Longing, wish; desire in general; अभिध्योपदेशात् Br. Sūt. --3 Desire of taking (in general).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0131-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिध्या स्त्री अभि + ध्यै--अङ् । १ परधनस्याजिहीर्षायां, २ जिघृक्षायां, ३ विषयप्रार्थनायां ४ चिन्तने, च । अभि- ध्यायतेश्चिन्तनार्थंत्वात् तथात्वम् “सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजा इति” मनुना आलोचने [] अभिध्यायतेः प्रयोगात् तस्यास्तथार्थत्वम् । “अभिध्योप- देशाच्च” शा० सू० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0291-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिध्या, स्त्री, (अभि + ध्यैङ + अङ् + टाप् ।) परस्वे [] विषयस्पृहा । इत्यमरः ॥ परद्रव्ये जिघृक्षा । दोषचिन्तापूर्व्वकं परस्वे लिप्सा इत्येके । विषय- प्रार्थना । इति स्वामी । विषयस्य लाभस्य स्पृहा विषयस्पृहा विषयेन चौर्य्यादिना स्पृहा इति तृतीयासमासः इत्यन्ये । विषयिस्पृहेतिपाठे पर- स्वविषये विषयितया स्पृहा जिघृक्षामात्रं । इति कश्चित् इति कौमुदी । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ अभिलाषः । इति रायमुकुटः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-073-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभिध्याअभिध्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अभिध्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | अभिध्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभिध्या 📚 ➤ दूसरे की संपत्ति के लिये ललचाना
संस्कृत: परद्रव्येच्छा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभिध्या 📚दुसरे की वस्तु या संपति की इच्छा । पराई वस्तु की चाह🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अभिध्या

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬