🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:34:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभिभवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभिभवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अभिभवः

अर्थ: हार,पराभव,दमन

व्युत्पत्ति: अभि+भू+अप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अभिभव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अभिभव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभिभवःअभिभवौअभिभवाः
द्वितीयाअभिभवम्अभिभवौअभिभवान्
तृतीयाअभिभवेनअभिभवाभ्याम्अभिभवैः
चतुर्थीअभिभवायअभिभवाभ्याम्अभिभवेभ्यः
पञ्चमीअभिभवात् / अभिभवाद्अभिभवाभ्याम्अभिभवेभ्यः
षष्ठीअभिभवस्यअभिभवयोःअभिभवानाम्
सप्तमीअभिभवेअभिभवयोःअभिभवेषु
सम्बोधनहे अभिभवहे अभिभवौहे अभिभवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अभिभव
अभिभव
abhibhava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिभव संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अभिभावुक, अभिभावो, अभिभूत]
१. पराजय ।
२. तिरस्कार । अनादर ।
३. अनहोनी बात । विलक्षण घटना ।
४. प्राबल्य । अधिकता [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-भव See 1. अभि-√ भू below.
अभि-भव mfn. overpowering, powerful, AV. i, 29, 4
अभि-भव (अस्), m. prevailing, overpowering, predominance, Bhag. &c.
defeat, subjugation under (instr. or abl., or in comp.)
disregard, disrespect
humiliation, mortification.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (66,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिभवः 1 Defeat, subjugation, subjection, overpowering; इतरेतरानभिभवेन मृगास्तमुपासते गुरुमिवांतसदः Ki. 6. 34 (cf. K. 45 and the Bible “The wolf shall also dwell with the lamb” &c.); 8. 28; स्पर्शानुकूला इव सूर्यकांतास्तदन्यतेजोभिभवाद्वमंति Ś. 2. 7 when assailed, opposed, overpowered by another energy; अभिभवः कुत एव सपत्नजः R. 9. 4, 4. 21. --2 Being overpowered; जराभिभवविच्छायं K. 346; being attacked or affected, stupefied (by fever &c.); न रोगशांतिर्न चाभिभवः Suśr. --3 Contempt, disrespect; निरभिभवसाराः परकथाः Bh. 2. 64. --4 Humiliation, mortification (of pride); अलभ्यशोकाभिभवेयमाकृतिः Ku. 5. 43; K. 195. --5 Predominance, prevalence, rise, spread; अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यंति कुलस्त्रियः Bg. 1. 41; Ki. 2. 37.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0134-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिभव पु० अभि + भू--अप् । पराजये, तिरस्कारे, अनादरे, च । “रघोरभिभवाशङ्कि चुक्षुभे द्विषतां मनः” रघुः “अलभ्यशोकाभिभवेयमाकृतिर्विमानना सुभ्रु! कुतः पितुर्गृहे” कु० “अधर्माभिभवाच्चैव प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः” गीता । रोगादिना गात्रादिजडीभावे “वृषसिंह वृश्चिकघटैर्विद्धि स्थानं गमागमौन स्तः । न मृतं न चापि नष्टं न रोगशान्तिर्नचाभिभवः” षट् पञ्चाशिका ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0294,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिभवः, पुं, (अभि + भू + भावे अप् ।) गर्व्व- नाशः । परिभवः । पराभवः । इति शब्दरत्ना- वली हेमचन्द्रश्च ॥ (पराजयः । तिरस्कारः । “रघोरभिभवाशङ्कि चुक्षुभे द्विषतां मनः” । इति रघुवंशे । “बलवानपि निस्तेजाः कस्य नाभिभवास्पदं” । इति हितोपदेशे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-074-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभिभव" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभिभवःअभिभव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभिभवः 📚 ➤ हार,पराभव,दमन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभिभव 📚पराजय🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अभिभवः: अभि+भू+अप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें