🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:23:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभिलाष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभिलाष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अभिलाष

अर्थ: इच्छा,कामना,उत्कंठा,अनुराग,प्रियतम से मिलने की उत्कंठा,प्रेम

संस्कृत: स्पृहा · पर्याय: दोहद, इच्छा, काङ्क्षा, स्पृहा, ईहा

व्युत्पत्ति: अभि+लष्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अभिलाष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. लाष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अभि + लष् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अभिलाष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभिलाषःअभिलाषौअभिलाषाः
द्वितीयाअभिलाषम्अभिलाषौअभिलाषान्
तृतीयाअभिलाषेणअभिलाषाभ्याम्अभिलाषैः
चतुर्थीअभिलाषायअभिलाषाभ्याम्अभिलाषेभ्यः
पञ्चमीअभिलाषात् / अभिलाषाद्अभिलाषाभ्याम्अभिलाषेभ्यः
षष्ठीअभिलाषस्यअभिलाषयोःअभिलाषाणाम्
सप्तमीअभिलाषेअभिलाषयोःअभिलाषेषु
सम्बोधनहे अभिलाषहे अभिलाषौहे अभिलाषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अभिलाष
अभिलाष
abhilāṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिलाष संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अभिलाषक, अभिलाषी, अभिलाषुक, अभिलषित]
१. इच्छा । मनोरथ । कामना । चाह । उ॰— भाग छोट अभिलाष बड़ करौं एक विश्वास । पैहैं सुख सुनि सुजन जन खल करिहैं उपहास ।— मानस १ । ८ ।
२. लोभ ।
३. वियोग । श्रृंगार के अंतर्गत दस दशाओं में से एक । प्रिय से मिलने की इच्छा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-लाष (or less correctly अभि-लास), अस्, m. (ifc. f(आ). ), desire, wish, covetousness, affection (with loc. or ifc.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (68,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिलाषः (˚सः sometimes) A desire, wish, longing for, craving after; affection, longing of a lover, love, (usually with loc. of the object of desire); अतोऽभिलाषे प्रथमं तथाविधे मनो बबंध R. 3. 4; भव हृदय साभिलाषं Ś. 1. 28; Me. 110 साभिलाषं निर्वर्ण्य Ś. 3 casting a coveting or wistful look; न खलु सत्यमेव शकुंतलायां म माभिलाषः Ś. 2, Pt. 5. 67; sometimes with प्रति and acc., or in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0137-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिलाष(स) पु० अभि + लष(स)--घञ् । १ इच्छायां, २ लोभे च । अभेरिच्छाद्योतकत्वात् तदुपसृष्टलसेरिच्छार्थत्वम् । “अतोऽभिलाषे प्रथमं तथाविधे” इति रघुः मानुषामनुज- व्याघ्र! साभिलाषाः सुतान् प्रति” देवीमा० । “न खलु सत्यमेव शकुन्तलायां ममाभिलाषः” शकु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0299,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिलाषः, पुं, (अभि + लष + भावे घञ् ।) लोभः । तत्पर्य्यायः । इच्छा २ आकाङ्क्षा ३ स्पृहा ४ ईहा ५ तृट् ६ वाञ्छा ७ लिप्सा ८ कामः ९ तर्षः १० मनोरथः ११ । इत्यमरः ॥ काङ्क्षा १२ कान्तिः १३ रुक् १४ रुचिः १५ दोहदः १६ अभिलासः १७ । इति शब्दरत्नावली ॥ श्रद्धा १८ तृष्णा १९ मतिः २० छन्दः २१ । इति जटाधरः ॥ (“भव हृदय साभि- लाषं सम्प्रति सन्देहनिर्णयो जातः” । इति शाकु- न्तले । “अतोऽभिलाषे प्रथमं तथाविधे” । इति रघुवंशे ।) सङ्गमेच्छा २२ । इति रसमञ्जरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-075-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभिलाष" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभिलाषअभिलाष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लाष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अभि + लष् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभिलाष 📚 ➤ इच्छा,कामना,उत्कंठा,अनुराग,प्रियतम से मिलने की उत्कंठा,प्रेम
संस्कृत: स्पृहा · पर्याय: दोहद, इच्छा, काङ्क्षा, स्पृहा, ईहा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभिलाष 📚इच्छा । मनोरथ । कामना । चाह🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अभिलाष
इच्छा के नाम (१.७.२९) — इच्छा, कांक्षा, स्पृहा, ईहा, तृष्, वांछा, लिप्सा, मनोरथ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अभिलाष: अभि+लष्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें