🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:17:41 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभि+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अभि

अर्थ: की ओर,की दिशा में

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अभि
अभि
abhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभि उप॰ [सं॰] एक उपसर्ग जो शब्दों लगकर उनमें इन अर्थों की विशेषता उत्पन्न करता है—
१. सामने । जैसे; अभ्युत्थान । अभ्यागत ।
२. बुरा । जैसे; अभियुक्त ।
३. अधिक । जैसे; अभिलाषा ।
४. समीप । जैसे; अभिसारिका ।
५. बारंबार, अच्छी तरह । जैसे; अभ्यास ।
६. दूर । जैसे; अभिहरण ।
७. ऊपर । जैसे; अभ्युदय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अभि ind. (a prefix to verbs and nouns, expressing) to, towards, into, over, upon. (As a prefix to verbs of motion) it expresses the notion of moving or going towards, approaching, &c. (As a prefix to nouns not derived from verbs) it expresses superiority, intensity, &c.; e.g. अभि-ताम्र, अभि-नव, q.v.
(As a separate adverb or preposition) it expresses (with acc.) to, towards, in the direction of, against
into, ŚBr. & KātyŚr.
for, for the sake of
on account of
on, upon, with regard to, by, before, in front of
over. It may even express one after the other, severally, Pāṇ. i, 4, 91, e.g. वृक्षं वृक्षम् अभि, tree after tree
अभि [cf. Gk. ἀμϕί; Lat. ob; Zend aibi, aiwi; Goth. bi; Old High Germ. bī].
2. अ-भि mfn. fearless, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (61,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि ind. 1 (As a prefix to verbs and nouns) It means (a) ‘to’, ‘towards’, ‘in the direction of’; अभिगम् go towards, अभिया, ˚गमनं, ˚यानं &c.; (b) ‘for’, ‘against’; ˚लष्, ˚पत् &c.; (c) ‘on’, ‘upon’; ˚सिंच् to sprinkle on &c.; (d), ‘over’, ‘above’, ‘across’; ˚भू to overpower, ˚तन्; (e) ‘greatly’; ‘excessively’ ˚कंप्. --2 (As a prefix to nouns not derived from verbs, and to adjectives) It expresses (a) intensity or superiority; ˚धर्मः ‘supreme duty’; ˚ताम्र ‘very red, ˚नव ‘very new’; (b) ‘towards,’ ‘in the direction of,’ forming adv. compounds; ˚चैद्यं, ˚मुखं, ˚दूति &c. --3 (As a separable adverb) It means towards, in the direction or vicinity of (opp. अप); in, above, aloft, on the top, (mostly Ved). --4 (As a preposition with acc.) (a) To, towards, in the direction of, against; (with acc. or in comp. in this sense); अभ्याग्नि or अग्निमभि शलभाः पतंति; वृक्षमभि द्योतते विद्युत् Sk.; Śi. 9. 56, 7. 40; अभ्यर्कबिंबं स्थितः Ś. 7. 11. (b) Near, before, in front or presence of; Śi. 7. 32; 15. 58. (c) On, upon, with regard or reference to; सायमंडनमभि त्वरयंत्यः Ki. 9. 6; साधुर्देवदत्तो मातरमभि Sk. (d) Severally, one after another (in a distributive sense); वृक्षं वृक्षमभि सिंचति Sk.; भूतभूतमभि प्रभुः Bop. By [] P. I. 4. 91 अभि has all the senses of अनु given in I. 4. 90 except that of भाग; e. g. (लक्षणे) हरिमभि वर्तते; ( इत्थंभूताख्याने) भक्तो हरिमभि; (वीप्सायां), देवं देवमभि सिंचति; but यदत्र ममाभिष्यात् तद्दीयतां; प्राज्ञो गोविंदमभितिष्ठति Bop. (e) In, into, to; Śi. 8. 60. (f) For, for the sake of, on account of (Ved.). According to G. M. अभि has these senses: --अभि, पूजाभृशार्थेच्छासौम्याभिमुख्यसौरूप्यवचनाहारस्वाध्यायेषु; e. g. पूजायां, अभिवंदते; भृशे, अभिनिवेशः; इच्छायां, अभिलाषः, अभिकः; सौम्ये or माधुर्ये, अभिजातः; आभिमुख्ये, अभिमुखं, अभ्यग्नि; सौरूप्ये, अभिरूपं; वचने, अभिधत्ते; आहारे, अभ्यवहरति; स्वाध्याये, अभ्यस्याति. [cf. L. ob; Gr. amphi; Zend aibi or aiwi, Goth. bi; also umbi; um].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0127-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभि अव्य० न भाति भा--बा० कि । १ कञ्चित्प्रकारं प्राप्तस्य [] द्योतने, २ आभिमुख्ये, ३ अभिलाषे, ४ बीप्सायाम्, ५ लक्षणे, ६ समन्तादर्थे । ७ धर्षणे दुर्गा० । “अभि पूजा- भृशार्थेच्छासौम्याभिमुख्यसौरूप्यवचनाहारस्वाध्यायेषु” गण- रत्नोक्ते ८ पूजादौ च तत्र पूजायाम् अभिवन्दते अभिवाद- यते । भृशार्थे अभियुक्तः अभिनिवेशः । इच्छायाम् अभि- लासः अभिकः । सौम्यं माधुर्य्यम् तत्र अभिजातः “प्रज- ल्पितायामभिजातवाचि” कुमा० । आभिमुख्ये अभिमुखम् अभ्यग्नि शलभाः पतन्ति “अभिचैद्यं प्रतिष्ठासुः” माघः सौरूप्ये अभिरूपम् । वचने, अभिधानम् “साक्षात् सङ्केतितं योऽर्थमभिधत्ते स वाचक” इति काव्य० प्र० । आहारे अभ्यवहारः । स्वाध्याये अभ्यस्यति “वेदाभ्यासे सदारतः” स्मृतिः । स्वाध्याय इत्युपलक्षणम् अन्यस्यापि पौनःपुन्य- मात्रेऽस्य प्रवृत्तिः “अभ्यस्यन्ति तटाघातं निर्जितैरा- वतागजा” कु० । एतस्य च तत्तर्थद्योतकतामात्रं समभि- व्यवहृतशब्दस्यैव तत्तदर्थे लक्षणेति सिद्धान्तः अस्य क्रिया- योगे उपसर्गता “बोप्सेत्थम्भावचिह्नेषु तु कर्भप्रवचनीयता । वृक्षंवृक्षमभि सिञ्चति । हरिमभि वर्त्तते । भक्तोहरिमभि, अग्निमभि शलभाः पतन्तिइत्यादुदाहार्य्यमृ शब्दपरत्वेपु० “अभिरभागे” पा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0284-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभि, व्य, (न भाति, न + भा + कि ।) उपसर्ग- विशेषः । अस्यार्थाः । समन्तात् । उभयार्थः । वीप्सा । इत्थम्भावः । धर्षणं । इति दुर्गादासः ॥ अभिलाषः । आभिमुख्यं । इति मेदिनी ॥ चिह्नं । इति वोपदेवहेमचन्द्रौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-072-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभिअव्ययम् 📚
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभि 📚 ➤ की ओर,की दिशा में

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभि 📚एक उपसर्ग जो शब्दों लगकर उनमें इन अर्थों की विशेषता उत्पन्न करता है—🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अभीअभि + इदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें