🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:39:55 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभीशुः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभीशुः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अभीशुः

अर्थ: बागडोर,लगाम

व्युत्पत्ति: अभि+अश्+उन् पृषो.अत इत्वम्-अभि+इष्+कु (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अभीशु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अभीशु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभीशुःअभीशूअभीशवः
द्वितीयाअभीशुम्अभीशूअभीशून्
तृतीयाअभीशुनाअभीशुभ्याम्अभीशुभिः
चतुर्थीअभीशवेअभीशुभ्याम्अभीशुभ्यः
पञ्चमीअभीशोःअभीशुभ्याम्अभीशुभ्यः
षष्ठीअभीशोःअभीश्वोःअभीशूनाम्
सप्तमीअभीशौअभीश्वोःअभीशुषु
सम्बोधनहे अभीशोहे अभीशूहे अभीशवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अभीशु
अभीशु
abhīśu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभीशु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वल्गा । लगाम ।
२. रश्मि । किरण ।
३. बाहु । भुजा ।
४. उँगली [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभीशु m. (fr. √ 1. अश् with अभि, Nir. iii, 9), chiefly Ved. rein, bridle, RV. &c.
ray of light, Naigh.
(through incorrect interpretation of दशाभीशु, q.v.) arm, finger, Naigh.
N. of a Ṛṣi, VBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (74,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभीशुः --षुः [अभि-अश्-उन्, पृषो˚ अत इत्वं] 1 A rein, bridle; तेन हि मुच्यंतामभीशवः Ś. 1. --2 A ray of light; प्रफुल्लतापिच्छनिभैरभीषुभिः Śi. 1. 22; ˚मत् resplendent, splendid. --3 An arm (अभ्यश्नुते कर्माणि Nir.). --4 A finger.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0143-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभीशु पु० अभि + अश--उन् पृ० अत इत्त्वम् । १ वाहौ “अभीशवोऽभ्यश्नुवते कर्म्मणि” निरु० । २ अश्वरज्जौ । “स्थिरा वसन्तु नेयोरथो अश्वा स एषां सुसंस्कृता अभी- शवः” ऋ० १, १३८, १२, । ३ किरणे “प्रफुल्लतापिञ्छ- निभैरभीशुभिः” माघः “सुयन्तुभिः सर्वशासैरभी- शुभिः” ऋ० ५, ४४, ४, अभीशुभिः रश्मिभिः” भा० । ४ “अङ्गुलौ च अभीशवोऽङ्गुलयः” ऋ० भा० उक्तेः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0308,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभीशुः, पुं, (अभितः श्यति मुखं तनूकरोति, अभि + शो + कु, पृषोदरादित्वात् दीर्घः ।) प्रग्रहः । वाग्डोर इति भाषा । (“स्थिरा वसन्तु नेयोरथो [] अश्वा स एषां सुसंस्कृता अभीशवः” । इति ऋक् । वेदेऽस्य प्रचुरप्रयोगः ॥ किरणं । इति हलायुधः ॥
अभीशुः, स्त्री, (अभितः अश्नुते व्याप्नोति, अभि + अश + कर्त्तरि उन्, पृषोदरादित्वात् अलोपो दीर्घः ।) अङ्गुलिः । वेदेऽस्य प्रचुरप्रयोगः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-078-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभीशुःअभीशु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभीशुः 📚 ➤ बागडोर,लगाम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभीशु 📚वल्गा । लगाम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अभीशुः: अभि+अश्+उन् पृषो.अत इत्वम्-अभि+इष्+कु (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें