🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:22:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभीशु
abhīśu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभीशु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वल्गा । लगाम ।
२. रश्मि । किरण ।
३. बाहु । भुजा ।
४. उँगली [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभीशु m. (fr. √ 1. अश् with अभि, Nir. iii, 9), chiefly Ved. rein, bridle, RV. &c.
ray of light, Naigh.
(through incorrect interpretation of दशाभीशु, q.v.) arm, finger, Naigh.
N. of a Ṛṣi, VBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (74,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभीशुः --षुः [अभि-अश्-उन्, पृषो˚ अत इत्वं] 1 A rein, bridle; तेन हि मुच्यंतामभीशवः Ś. 1. --2 A ray of light; प्रफुल्लतापिच्छनिभैरभीषुभिः Śi. 1. 22; ˚मत् resplendent, splendid. --3 An arm (अभ्यश्नुते कर्माणि Nir.). --4 A finger.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0143-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभीशु पु० अभि + अश--उन् पृ० अत इत्त्वम् । १ वाहौ “अभीशवोऽभ्यश्नुवते कर्म्मणि” निरु० । २ अश्वरज्जौ । “स्थिरा वसन्तु नेयोरथो अश्वा स एषां सुसंस्कृता अभी- शवः” ऋ० १, १३८, १२, । ३ किरणे “प्रफुल्लतापिञ्छ- निभैरभीशुभिः” माघः “सुयन्तुभिः सर्वशासैरभी- शुभिः” ऋ० ५, ४४, ४, अभीशुभिः रश्मिभिः” भा० । ४ “अङ्गुलौ च अभीशवोऽङ्गुलयः” ऋ० भा० उक्तेः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0308,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभीशुः, पुं, (अभितः श्यति मुखं तनूकरोति, अभि + शो + कु, पृषोदरादित्वात् दीर्घः ।) प्रग्रहः । वाग्डोर इति भाषा । (“स्थिरा वसन्तु नेयोरथो [] अश्वा स एषां सुसंस्कृता अभीशवः” । इति ऋक् । वेदेऽस्य प्रचुरप्रयोगः ॥ किरणं । इति हलायुधः ॥
अभीशुः, स्त्री, (अभितः अश्नुते व्याप्नोति, अभि + अश + कर्त्तरि उन्, पृषोदरादित्वात् अलोपो दीर्घः ।) अङ्गुलिः । वेदेऽस्य प्रचुरप्रयोगः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-078-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें