🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:26:24 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभ्यासः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभ्यासः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अभ्यासः

अर्थ: आवृत्ति

व्युत्पत्ति: अभि+आ+अस्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अभ्यास (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अभ्यास (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभ्यासःअभ्यासौअभ्यासाः
द्वितीयाअभ्यासम्अभ्यासौअभ्यासान्
तृतीयाअभ्यासेनअभ्यासाभ्याम्अभ्यासैः
चतुर्थीअभ्यासायअभ्यासाभ्याम्अभ्यासेभ्यः
पञ्चमीअभ्यासात् / अभ्यासाद्अभ्यासाभ्याम्अभ्यासेभ्यः
षष्ठीअभ्यासस्यअभ्यासयोःअभ्यासानाम्
सप्तमीअभ्यासेअभ्यासयोःअभ्यासेषु
सम्बोधनहे अभ्यासहे अभ्यासौहे अभ्यासाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अभ्यास
अभ्यास
abhyāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभ्यास १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बार बार किसी काम को करना । पुर्णाता प्राप्त करने के लिये फिर फिर एक ही क्रिया का अवलंबन । अनुशीलन । साधन । आवृत्ति । मश्क । उ॰— (क) करत करत अभ्यास के जड़मति होत सुजान । रसरी आवत जात ते सिल पर परत निसान । सभा वि॰ (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—करना । होना ।
२. आदत । रब्त । बान । टेव । जैसे—उन्हें तो गाली देने का अभ्यास पड़ गया है (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—पड़ना ।
३. प्राचीनों के अनुसार एक काव्यालंकार जिसमें किसी दुष्कर बात को सिद्ध करनेवाले का कथन हो । उ॰—हरि सुमिरन प्रहबाद किय, जरयो, न अगिन मँझार । गयो गिरायो गिरिहु ते, भयो न बाँको बार (शब्द॰) । कुछ लोग ऐसं कथन में चमत्कार न मान उसे अलंकार नहीं मानते ।
४. अनुशासन (को॰ ) ।
५. पडोस (को॰) ।
६. गुरान (को॰) ।
७. संगीत में एक ही पद की बार बार आवृत्ति । टेक [को॰] ।
अभ्यास २— पु वि॰ [सं॰ अभ्याश] समीप । निकट । —अनेकार्थ॰ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभ्य्-आश, अस्, m. (also written 1. अभ्य्-आस), reaching to, pervading, Yājñ. iii, 114; (with यद् and Pot.) prospect, any expected result or consequence, ChUp.; proximity (with gen. or abl.), R. &c.; (mfn.) near, Kum. vi, 2; (अम्), ind. near, at hand, AitBr.; PBr.; (ए), loc. ind. near (with gen. or abl.), R. &c.; (आत्), abl. in comp. with (a perf. Pass. p., as) आगत, &c., arrived from near at hand, &c., Pāṇ. ii, 1, 39, Sch. & vi, 3, 2, Sch..
2. अभ्य्-आस m. the act of adding anything, Śulb.
(in Gr.) ‘what is prefixed’, the first syllable of a reduplicated radical, Pāṇ.
reduplication, Nir.
repetition, Mn. xii, 74, &c.
(in poetry) repetition of the last verse of a stanza [Nir.] or of the last word of a chapter [Comm. on AitBr.]
(in arithm.) multiplication
repeated or permanent exercise, discipline, use, habit, custom
repeated reading, study
military practice, L.
(in later Vedānta phil.) inculcation of a truth conveyed in sacred writings by means of repeating the same word or the same passage
(in Yoga phil.) the effort of the mind to remain in its unmodified condition of purity (sattva).
अभ्य्-आस See (अभ्य्- √ 1. अश् and) 2. अभ्य्- √ 2. अस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (76,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभ्यासः 1 Repetition in general; व्याख्याता व्याख्याता इति पदाभ्यासोऽ ध्यायपरिसमाप्तिं द्योतयति Ś. B.; नाभ्यासक्रममीक्षते Pt. 1. 151; Ms. 12. 74; Y. 3. 323. --2 Repeated practice or exercise, continued practice or use; अविरतश्रमाभ्यासात् K. 30, Pt. 1. 133; अभ्यासेन तु कौंतेय वैराग्येण च गृह्यते Bg. 6. 35, 44 by constant practice (to remain pure and unmodified); 12. 12; योग˚ Y. 3. 51 practice of concentration; hence sometimes used for ‘concentration of mind upon one subject’; ˚निगृहीतेन मनसा R. 10. 23; so शर˚, अस्त्र˚ &c. --3 Habit, custom, practice; मिथ्योपपदात् कृञोऽभ्यासे P. I. 3. 71; तद् यथाभ्यासं अभिधीयतां U. 1 therefore address me as is your wont; अमंगलाभ्यासरतिं Ku. 5. 65; Y. 3. 68. --4 Discipline in arms, exercise, military discipline. --5 Reciting, study, repeated reading or learning by heart; काव्यज्ञशिक्षयाभ्यासः K. P. 1; K. 146, 200; Ms. 5. 4; वेद˚ is of 5 kinds: --वेदस्वीकरणं पूर्वं विचारोऽभ्यसनं जपः । तद्दानं चैव शिष्येभ्यो वेदाभ्यासो हि पंचधा ॥ Dakṣa. --6 Vicinity, proximity, neighbourhood (for अभ्याश); चूतयष्टिरिवाभ्यासे (शे) मधौ परभृतोन्मुखी Ku. 6. 2; ( अभ्यासे-शे मधौ must mean here speaking to ‘Madhu who was near her,’ scil. by having manifested himself before her, which fully preserves the simile of Pārvatī, herself silent, speaking to her lover who was near her through her friend); अर्पितेयं तवाभ्यासे सीता पुण्यव्रता वधूः U. 7. 17 given in your charge; Śi. 3. 40; अभ्यासा-शा-दागतः P. II. 1. 38 Sk. (regarded as an Aluk compound). --7 (In gram.) Reduplication. --8 The first syllable of a reduplicated base, reduplicative syllable; पूर्वोऽभ्यासः P. VI. 1. 4; अत्र ये द्वे विहिते तयोः पूर्वोऽभ्याससंज्ञः स्यात् Sk. --9 (In Math.) Multiplication. --10 (In poetry) Repetition of the last verses or lines (as of a chorus); chorus, burden of a song. --Comp. --गत a. approached, [] gone near. --परिवर्तिन् a. wandering about or near. --योगः abstraction of mind resulting from continuous deep meditation; अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनंजय Bg. 12. 9. --लोपः dropping of the reduplicative syllable. --व्यवायः interval caused by the reduplicative syllable; ˚येपि though separated by this syllable.
अभ्याश --स see under अभ्यश्-स्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0145-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभ्यास पु० आभिमुख्येनास्यते क्षिप्यते असु--क्षेपे कर्म्मणि घञ् । १ निकटे । “चूतयष्टिरिवाभ्यासे मधौ परभृतोन्मुखी” कुमा० । अभेर्बीप्सार्थत्वे । २ पुनःपुनरनुशीलने पौनःपुन्येन करणे । “अमङ्गलाभ्यासरतिं विचिन्त्य तमिति” कुमा० । “अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तु धनञ्जय! “अभ्या सेन च कौन्तय ! वैराग्येण च गृह्यते” । “अभ्यासे- ऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्म्मपरमोभव” ३ “अभ्यासयोगयुक्तात्मा ततो याति परां गतिम्” इति च गीता ४ वेदादेरावृत्तौ च अभ्यासश्च पञ्चधा । “वेदस्वीकरणं पूर्व्वं विचाराऽभ्य सनं जपः । तद्दानञ्चैव शिष्येभ्योवेदाभ्यासो हि पञ्चधा” [] दक्षः । ४ ग्रन्थतात्पर्यज्ञापके पौनःपुन्येन कथनरूपे लिङ्गभेदे “उपक्रमोपसंहाराबभ्यासोऽपूर्ब्धता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च हेतुस्तात्पर्यनिर्ण्णये इति” उक्तेः यथा च्छान्दोग्ये षष्ठप्रपाठके “तत्त्वमसि श्वेतकेतो ! इत्यस्य नवकृत्वः अभ्यासः । ५ एकस्मिन्नालम्बने देवादौ इतरतः समाहृत्य मनसः स्थापने च । कर्मणि घञ् । ६ व्याकरणो- क्तयोः द्विरुक्तभावापन्नयोः धातुभागयोः” । “स्थादिष्व अभ्यासेन चाभ्यासस्य” पा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0313-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभ्यासः, पुं, (आभिमुख्येनास्यते क्षिप्यते, असुक्षेपे कर्म्मणि घञ् ।) अभ्यसनं । आवृत्तिः । इति मे- दिनी ॥ शराभ्यासः । तत्पर्य्यायः । खुरली २ योग्या ३ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ समीपे त्रि । इत्यमरः । चित्तस्यैकस्मिन्नभ्यन्तरे वाह्ये वा प्रतिमादावालम्बने सर्व्वतः समाहृत्य पुनः पुनः स्थापनमभ्यासः ॥ यथा, -- “अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय” । इति भगवद्गीताटीकायां नीलकण्ठः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-079-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभ्यास" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभ्यासःअभ्यास (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभ्यासः 📚 ➤ आवृत्ति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभ्यास 📚बार बार किसी काम को करना । पुर्णाता प्राप्त करने के लिये फिर फिर एक ही…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अभ्यास = अभी + आस कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • अभ्यासः: अभि+आ+अस्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬