🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:24:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभ्रकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभ्रकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अभ्रकः

अर्थ: जाना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: गतौ · पर्याय: गिरिज, अमल

अंग्रेज़ी: to go

व्युत्पत्ति: अभ्र+कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अभ्रक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अभ्र् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अभ्रक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभ्रकःअभ्रकौअभ्रकाः
द्वितीयाअभ्रकम्अभ्रकौअभ्रकान्
तृतीयाअभ्रकेणअभ्रकाभ्याम्अभ्रकैः
चतुर्थीअभ्रकायअभ्रकाभ्याम्अभ्रकेभ्यः
पञ्चमीअभ्रकात् / अभ्रकाद्अभ्रकाभ्याम्अभ्रकेभ्यः
षष्ठीअभ्रकस्यअभ्रकयोःअभ्रकाणाम्
सप्तमीअभ्रकेअभ्रकयोःअभ्रकेषु
सम्बोधनहे अभ्रकहे अभ्रकौहे अभ्रकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अभ्र् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअभ्रतिअभ्रतःअभ्रन्ति
मध्यमअभ्रसिअभ्रथःअभ्रथ
उत्तमअभ्रामिअभ्रावःअभ्रामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अभ्रति · लिट्: आनभ्र · लुट्: अभ्रिता · लृट्: अभ्रिष्यति · लोट्: अभ्रतात् · लङ्: आभ्रत् · विधिलिङ्: अभ्रेत् · आशीर्लिङ्: अभ्र्यात् · लुङ्: आभ्रीत् · लृङ्: आभ्रिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अभ्रण · ण्वुल्: अभ्रकः · तृच्: अभ्रिता · ण्यत्: अभ्र्यः · तव्य: अभ्रितव्यः · अनीयर्: अभ्रणीयः · क्त: अभ्रितः · क्तवतु: अभ्रितवान् · शतृ: अभ्रन् · स्य-शतृ: अभ्रिष्यन् · क्त्वा: अभ्रित्वा · ल्यप्: प्राभ्र्य · तुमुन्: अभ्रितुम् · णमुल्: अभ्रम् · घञ्: अभ्रः · क्तिन्: अभ्र्ति · क्वसु: आनभ्रिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अभ्रक
अभ्रक
abhraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभ्रक संज्ञा पुं॰ [सं॰] अबरक । भोड़र । दे॰ अबरक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभ्रक n. talc, mica, Bhpr. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (79,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभ्रकं [स्वार्थे कन्] Talc, mica; said to be produced from Pārvatī's menstrual discharge. --Comp. --भस्मन् n. calx of talc. --सत्वं steel.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0148-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अब्भ्र(भ्र)क पु० अब्भ्र(भ्र)मिव कायति राजते कै--क । [] (आम) घातुभेदे । मेघतुल्याकरत्वात्तस्य तथात्वम् ।
अभ्रक न० पु० अभ्र--क्वुन् । क्वचित् पुंस्त्वमप्यस्य । (आव)- धातुभेदे एतच्च गौरीरजोजातं यथोक्तम् रस्वेश्वरदर्शने शिववाक्यम् । “अभ्रकस्तव वीजन्तु भम वीजन्तु पारदः अनयोर्मेलनं देवि! मृत्युदारिद्र्यनाशनम्” । जारिताभ्रस्यैव पारदमेलनद्वारा मृत्युनाशकत्वमतस्तज्जारणविधिर्दर्शितः श्चक्रदत्ते । “कृष्णाभ्रकमनेकवपुर्व्वज्राख्यञ्चैकपात्रकं कृत्वा । काष्ठमयोदूखलके चूर्ण्णं मुषलेन कुर्व्वीत ॥ भूयो दृशदि च पिष्टं वासःसूक्ष्मावकाशतलगलितम् । मण्डूकपर्ण्णिकायाः प्रचुररसे स्थापयेत्त्रिदिनम् ॥ उद्धृत्य तद्रसादथ पिंष्याद्धैमन्तिकधान्यभक्तस्थम् । अक्षोदात्य- न्ताम्लस्वच्छजलेन प्रयत्नेन । मण्डूकपर्ण्णिर्कायाः पूर्व्वं सुंरसेनालोडनं कुर्य्यात् । स्थालीपाकं पुटनं चाद्यैरपि भृङ्गराजाद्यैः ॥ ताडादिपत्रमध्ये कृत्वा पिण्डं निधाय भस्माग्नौ । तावद्दहेन्न यावल्लीनोऽग्निर्दृश्यते सुचिरम् ॥ निर्वापयेच्च दुग्धेन दुग्धं प्रक्षाल्य वारिणा तदनु । पिष्ट्वा घृष्ट्वा वस्त्रे चूर्ण्णं निश्चन्द्रकं कुर्य्यात्” इति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0273-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभ्रकं, क्ली, (अभ्र गतौ + ण्वुल्, तस्य अक ।) स्वनामख्यातधातुः । आभ इति भाषा । तत्प- र्य्यायः । गिरिजं २ अमलं ३ । इत्यमरः ॥ गिरिजामलं ४ गौर्य्यामलं ५ । इति स्वामी ॥ गिरिजावीजं ६ गरजध्वजं ७ । इति वाचस्पतिः ॥ शुभ्रं ८ । इति जटाधरः ॥ घनं ९ व्योम १० अब्दं ११ । इति रत्नमाला ॥ अभ्रं १२ भृङ्गं १३ अम्बरं १४ अन्तरीक्षं १५ आकाशं १६ बहु- पत्रं १७ खं १८ अनन्तं १९ गौरीजं २० गौरी- जेयं २१ । इति राजनिर्घण्टः ॥ अस्य गुणाः । रसायनत्वं । स्निग्धत्वं बलवर्णाग्निवर्द्धकत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ अपि च । गुरुत्वं । हिमत्वं । बल्यत्वं । कुष्ठमेहत्रिदोषनाशित्वञ्च ॥ * ॥ तच्चतु- र्व्विधं यथा, -- “श्वेतं पीतं लोहितं नीलमभ्रं चातुर्व्विध्यं चातिभिन्नक्रियार्हं । श्वेतं तारे काञ्चने पीतरक्ते नीलं व्याधिव्यग्रमग्र्यं गुणाढ्यं” ॥ इति मदनविनोदः ॥ (“अभ्रकस्तव वीजन्तु मम वीजन्तु पारदः । अनयोर्मेलनं देवि मृत्युदारिद्र्यनाशनं” ॥ इति चक्रदत्तः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-080-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभ्रक" आता है (22)
उपरस वैद्यक में पारे के समान गुण करनेवाले पदार्थ । विशेष—गंधक, ईंगुर, अभ्रक…गौरीज अभ्रकगिरिजामल अभ्रकवरपीतक अबरक । अभ्रकबहुपत्र अभ्रक । अबरकस्वच्छपत्र अबरक । अभ्रकत्रैलोक्यसुंदर वैद्यक में एक प्रकार रस जो पारे, अभ्रक, लोहे आदि के संयोग से बनाया जात…अबरक एक धातु । अभ्रक । भोडल । भोड़र । भुखल । विशेष—यह खानों से निकलती है और…गरध्वज अभ्रकचिलचिल अभ्रक । अबरक । भोंड़लव्योमाख्या अबरक । अभ्रकअमल निर्मल । स्वच्छदर्दुर मेढक । यौ॰— दर्दु रोदना = यमुना नदीगिरिज शिलाजीतअंबुभृत् बादलभृंगज सज्ञा पुं॰मेघजाल मेघसमूह । घनघटायोगेंद्र बहुत बड़ा योगीतारकेश्वर शिवभोडर † संज्ञा पुं॰माइका के लिये उसके माता पिता का घर । नैहरसूतिकावल्लभ रस संज्ञा पुं॰ सूतिकारोग की एक औषध । विशेष—यह रस पारे, गंधक, सोने, चाँ…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभ्रकःअभ्रक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अभ्र् + ण्वुल् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभ्रकः 📚 ➤ जाना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: गतौ · पर्याय: गिरिज, अमल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभ्रक 📚अबरक । भोड़र । दे॰ 'अबरक'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अभ्रक
अभ्रक (२.९.१००) — गिरिज, अमल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अभ्रकः: अभ्र् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें