🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:12:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अमतिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अमतिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अमतिः

अर्थ: "दुर्मना,दुष्ट,दुश्वरित्र।"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अमति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अमति (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अमति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअमतिःअमतीअमतयः
द्वितीयाअमतिम्अमतीअमतीः
तृतीयाअमत्याअमतिभ्याम्अमतिभिः
चतुर्थीअमतये / अमत्यैअमतिभ्याम्अमतिभ्यः
पञ्चमीअमतेः / अमत्याःअमतिभ्याम्अमतिभ्यः
षष्ठीअमतेः / अमत्याःअमत्योःअमतीनाम्
सप्तमीअमतौ / अमत्याम्अमत्योःअमतिषु
सम्बोधनहे अमतेहे अमतीहे अमतयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अमति
अमति
amati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अमति १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समय ।
२. चंद्रमा ।
३. आकार । ढाँचा ।
४. अभाव ।
५. बुरा या निकृष्ट व्यक्ति [को॰] ।
अमति २ संज्ञा स्त्री॰
१. अज्ञान । अचेतना ।
२. ज्ञान, लक्ष्य या दूर- दर्शिता का अभाव [को॰] ।
अमति ३ वि॰
१. गरीब । दरिद्र ।
२. दुष्ट । बदमाश [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमति f. want, indigence, RV.; VS.; AV.
अमति mfn. poor, indigent, RV. x, 39, 6.
2. अ-मति f. ‘unconsciousness’, generally
3. अमति f. form, shape, splendour, lustre, RV.; VS.
time, Uṇ.
moon, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (80,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमतिः [अम्-अति Uṇ. 4. 59] 1 Time. --2 The moon. --3 (Ved.) Form, shape (Nir). --4 Want, poverty. --a., --अमतीवत् a. Ved. 1 Evil-minded, wicked (दुष्ट, अप्रशस्तबुद्धिमत् Sāy.). --2 Poor.
अमति a. Evil-minded, wicked, depraved. --तिः A rogue, cheat. --तिः f. Ignorance, unconsciousness, absence of knowledge, intention, or fore-thought; अमत्यैतानि षड् जग्ध्वा Ms. 5. 20; 4. 222. For some of the other senses see under अम्. --Comp. --पूर्व a. unconscious, unintentional.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0148-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमति पु० अम--अति । १ काले उणा० । २ चन्द्रे मेदि० ३ रूपे स्त्री निरु० वेदे तु रूपे एव अस्यप्रयोगः “हिरण्म- योममतिं यामशिश्रेत्” “व्युर्वा पृथ्वीममतिं सृजान” ऋ० ७, ३८, १, २ अमतिं रूपमिति भा० आबन्धुरेष्वमतिं दर्शता” १, ६४, ९ । दुष्टे त्रि० शब्दार्ण० । मननं मतिः अभावे न० त० । ४ ज्ञानाभावे यथास्वरूपाज्ञाने । “अमत्यै- तानि षड्जग्ध्वा त्रिरात्रमिति” मनुः “कृच्छ्रांस्तु चतुरः कुर्य्याद्गोबधे बुद्धिपूर्व्वके अमत्या तु द्वयं कुर्य्यादिति स्मृतिः ५ अप्रशस्तबुद्धौ च स्त्री न० ब० । ६ ज्ञानहीने त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0318,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमतिः, पुं, (अम् + अति ।) कालः । चन्द्रः । इति मेदिनी ॥ दुष्टे त्रि । इति शब्दरत्नावली ॥ “अमतिः पुंसि काले च दुष्टे हिमकरेऽपि च” । इति शब्दरत्नावली । अबुद्धिः । अज्ञानं । अन- भिसन्धिः । “भुक्त्वातोऽन्नतमस्यान्नममत्या क्षपणं त्र्यहं । मत्या भुक्त्वा चरेत् कृच्छ्रं रेतोविण्मूत्रमेव च” ॥ इति मनुः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-081-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अमतिःअमति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अमति (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अमतिः 📚 ➤ "दुर्मना,दुष्ट,दुश्वरित्र।"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अमति 📚समय🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें