🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:00:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अमत्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अमत्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अमत्र

अर्थ: वर्तन्,बासन,पात्र

संस्कृत: पात्रम् · पर्याय: आवपन, भाण्ड, पात्र, भाजन

व्युत्पत्ति: अमति भुक्ते अन्नमत्र- अम्+आधारे

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अमत्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अमत्र (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअमत्रम्अमत्रेअमत्राणि
द्वितीयाअमत्रम्अमत्रेअमत्राणि
तृतीयाअमत्रेणअमत्राभ्याम्अमत्रैः
चतुर्थीअमत्रायअमत्राभ्याम्अमत्रेभ्यः
पञ्चमीअमत्रात् / अमत्राद्अमत्राभ्याम्अमत्रेभ्यः
षष्ठीअमत्रस्यअमत्रयोःअमत्राणाम्
सप्तमीअमत्रेअमत्रयोःअमत्रेषु
सम्बोधनहे अमत्रहे अमत्रेहे अमत्राणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अमत्र
अमत्र
amatra
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हर प्रकार का बर्तन (2.9.34) आवपन · भाण्ड · पात्र · भाजन
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमत्र mfn. violent, strong, firm, RV. i, 61, 9 and iv, 23, 6
अमत्र n. a large drinking vessel, RV.; Pāṇ. iv, 2, 14
अमत्र m. id., RV. iii, 36, 4.
अमत्र See √ अम्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (80,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमत्र a. Ved. [अम्-अत्रन् Uṇ. 3. 105] Overpowering (enemies), strong or disposed to march on ( गमनशील) Rv. 1. 61. 9. --त्रं [अमति भुक्तें अन्नमत्र, आधारे अत्रन्] 1 A pot, vessel, utensil. --2 Strength, power.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0149-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमत्र न० अमत्यन्नमत्र अम--भोजने आधारे अत्रन् । १ भोजनपात्रे । “अयं सोमश्चमूसुतोऽमत्रे परिषिच्यते” ऋ० ५, “आसनं वसनं चैव शय्याऽमत्रं कमण्डलुः । आत्मनस्तु शुचीनि स्युर्न परेषां कदाचन” स्मृतिः । अम--रोगे अत्रन् । २ शत्रूणामभिभावके । “महाँ अमत्रो वृजने” ऋ० ३, ३६, ४ । “अमत्रः शत्रूणामभिभविता” भा० अम--गतौ कर्त्तरि अत्रन् । ३ गमनशीले त्रि० । “स्वरि- रमत्रो ववक्षे रणाय १, ६१, ९ । “अमत्रः युद्धादिषु गम- नकुशलः” भा० ४ बले च “गम्भीरेण न ऊरूणामम- त्रिन्”! ६, २४, ९ “अमत्रं बलं तद्वन्! भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0318,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमत्रं, क्ली, (अमति भुङ्क्तेऽन्नमत्र, अम् भोजने आधारे अत्रन् ।) पात्रं । अस्य भाषा अमिर्त्ति । इत्यमरः ॥ (भाजनं । स्थानं । भोजनपात्रं ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-081-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अमत्रअमत्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अमत्र 📚 ➤ वर्तन्,बासन,पात्र
संस्कृत: पात्रम् · पर्याय: आवपन, भाण्ड, पात्र, भाजन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अमत्र 📚mfn. violent, strong, firm, RV. i, 61, 9 and iv, 23, 6🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अमत्र
हर प्रकार का बर्तन (२.९.३४) — आवपन, भाण्ड, पात्र, भाजन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें