🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:56:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अमन्दः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अमन्दः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अमन्दः

अर्थ: "जो सुस्त या मन्द न हो, फुर्तीला, बुद्धिमान्"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अमन्द (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अमन्द (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअमन्दःअमन्दौअमन्दाः
द्वितीयाअमन्दम्अमन्दौअमन्दान्
तृतीयाअमन्देनअमन्दाभ्याम्अमन्दैः
चतुर्थीअमन्दायअमन्दाभ्याम्अमन्देभ्यः
पञ्चमीअमन्दात् / अमन्दाद्अमन्दाभ्याम्अमन्देभ्यः
षष्ठीअमन्दस्यअमन्दयोःअमन्दानाम्
सप्तमीअमन्देअमन्दयोःअमन्देषु
सम्बोधनहे अमन्दहे अमन्दौहे अमन्दाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अमंद
अमंद
amaṃda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अमंद १ वि॰ [सं॰ अमन्द]
१. जो धीमा न हो । तेज ।
२. उत्तम । श्रेष्ठ । स्वच्छ । सुंदर । भला । उ॰—सूर॰ १० । २०३ ।
३. उद्योगी । कार्यकुशल । चलता पुरजा । चतुर ।
४. कम नहीं । बहुत । अधिक [को॰] ।
अमंद २ संज्ञा पुं॰ एक प्रकार का वृक्ष [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-मन्द mfn. not slow, active, merry, RV. i, 126, 1
not dull, bright
not little, much, important, Rājat. &c.
अ-मन्द m. a tree, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (80,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमंद a. 1 Not slow or dull, active, intelligent; M. 2. 8. --2 Sharp, strong, violent (wind &c.). --3 Not little, much, excessive, great, violent; अमंदमददुर्दिन U. 5. 5; अमंदमिलदिंदिरे निखिलमाधुरीमंदिरे Bv. 4. 1; ˚दष्टौष्ठकरावधूननं Ki. 8. 6 violently bit. --दः N. of a tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0149-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमन्द त्रि० विरोधे न० त० । १ मन्दभिन्ने पटौ २ उत्कृष्टे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0319,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमन्दः, पुं, (न मन्दः विरोधे नञ्समासः ।) वृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ मन्दभिन्ने त्रि । यथा । “पृष्ठभ्राम्यदमन्दमन्दरगिरिग्रावाग्रकण्डूयना- न्निद्रालोः कमठाकृतेर्भगवतः श्वासानिलाः पान्तु वः ।” इति श्रीभागवतं ॥ (भीषणः । घोरः । अतिगभीरः । “आगुञ्जद्गिरिकुञ्जकुञ्जरघटाविस्तीर्णकर्णंज्वरम् ज्यानिर्घोषममन्ददुन्दुभिरवैराध्मातमुज्जृम्मयन्” । इति उत्तरचरिते । प्रचुरः । बहुलः । अनल्पः । [] “क्वणत्कनककिङ्किणीझणझणायितस्यन्दनै- रमन्दमददुर्द्दिनद्विरदवारिदैरावृतः” ॥ इति उत्तरचरिते । “आनन्दममन्दमिमं कुवलय- दलनोचने ददासि त्वं” । इति काव्यप्रकाशः । अजडः । कुशलः । उद्योगी ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-082-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अमन्दःअमन्द (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अमन्दः 📚 ➤ "जो सुस्त या मन्द न हो, फुर्तीला, बुद्धिमान्"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अमंद 📚जो धीमा न हो । तेज🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬