🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:27:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अमातना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अमात्+अना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अमात्

अर्थ: नापना, तौलना, अनुमान से सिद्ध करना

संस्कृत: माने

अंग्रेज़ी: to measure,to weigh,to limit,to compare in size

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. अमा (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. अम (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  4. अम (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — मा (अदादिगण) · अर्थ: नापना, तौलना, अनुमान से सिद्ध करना (माने)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअमात् / अमाद्अमाताम्अमान् / अमुः
मध्यमअमाःअमातम्अमात
उत्तमअमाम्अमावअमाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: माति · लिट्: ममौ · लुट्: माता · लृट्: मास्यति · लोट्: मातात् · लङ्: अमात् · विधिलिङ्: मायात् · आशीर्लिङ्: मेयात् · लुङ्: अमासीत् · लृङ्: अमास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मान · ण्वुल्: मायकः · तृच्: माता · यत्: मेयः · तव्य: मातव्यः · अनीयर्: मानीयः · क्त: मितः · क्तवतु: मितवान् · शतृ: मान् · स्य-शतृ: मास्यन् · क्त्वा: मित्वा · ल्यप्: प्रमाय · तुमुन्: मातुम् · णमुल्: मायम् · घञ्: मायः · क्तिन्: मिति · क्वसु: ममिवान्

अना

अर्थ: जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: प्राणने

अंग्रेज़ी: to breathe,to live, to inhale, to be able

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अन् + अच्
  2. अव्ययम्
  3. अनस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. अना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अन् + अच्
  5. अना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अन् + अच्
  6. अन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अन् + अच्
  7. अनास् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  8. अनास् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अना (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनाअनेअनाः
द्वितीयाअनाम्अनेअनाः
तृतीयाअनयाअनाभ्याम्अनाभिः
चतुर्थीअनायैअनाभ्याम्अनाभ्यः
पञ्चमीअनायाःअनाभ्याम्अनाभ्यः
षष्ठीअनायाःअनयोःअनानाम्
सप्तमीअनायाम्अनयोःअनासु
सम्बोधनहे अनेहे अनेहे अनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अन् (अदादिगण) · अर्थ: जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना (प्राणने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअनितिअनितःअनन्ति
मध्यमअनिषिअनिथःअनिथ
उत्तमअनिमिअनिवःअनिमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अनिति · लिट्: आन · लुट्: अनिता · लृट्: अनिष्यति · लोट्: अनितात् · लङ्: आनत् · विधिलिङ्: अन्यात् · आशीर्लिङ्: अन्यात् · लुङ्: आनीत् · लृङ्: आनिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अनन · ण्वुल्: आनकः · तृच्: अनिता · ण्यत्: आन्यः · तव्य: अनितव्यः · अनीयर्: अननीयः · क्त: अनितः · क्तवतु: अनितवान् · शतृ: अनन् · स्य-शतृ: अनिष्यन् · क्त्वा: अनित्वा · ल्यप्: प्राण्य · तुमुन्: अनितुम् · णमुल्: आनम् · घञ्: आनः · क्तिन्: आन्ति · क्वसु: आनिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — म
म
ma
ⓘ "म्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
म हिंदी वर्णमाला का पचीसवाँ व्यंजन और प वर्ग का अंतिम वर्ण । इसका उच्चारण स्थान होंठ और नासिका है । जिह्वा के अगले भाग का दोनों होठों से स्पर्श होने पर इसका उच्चारण होता है । यह स्पर्श और अनुनासिक वर्ण हे । इसके उच्चारण में संवार, नादघोष और अल्पप्राण प्रयत्न लगते हैं । प, फ, ब और भ इसके सवर्ण हैं ।
म १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शिव ।
२. चंद्रमा ।
३. ब्रह्मा ।
४. यम । ५ समय ।
६. विष । जहर ।
७. मधुसूदन ।
८. छंदःशास्त्र में एक गण । मगण ।
९. संगीत में एक स्वर । मध्यम ।
१०. जल । पानी (को॰) । सौभाग्य । प्रसन्नता (को॰) ।
म पु २ अव्य॰ [हिं॰ महँ] दे॰ में । उ॰—ठाढ़ि जो हौं बाट म, साहेब चलि आवो ।—धरम॰ श॰, पृ॰ २३ ।
म ३ अव्य॰ [सं॰ मा] न । नहीं । उ॰—कवि भ्रम भमर म सोचकर, सिमरि नाम अभिराम ।—रा॰ रू, पृ॰ १ ।
म संज्ञा पुं॰ [सं॰] क्षांति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. म the labial nasal.
2. म m. (in prosody) a molossus.
3. म base of the 1st pers. pron. in acc. sg. माम् or मा
instr. मया
dat. मह्यम् or मे
abl. मत् or मद्
gen. मम or मे (for the enclitic forms, cf. Pāṇ. viii, 1, 22 &c.)
म [cf. s. मद्; Zd. ma; Gk. ἐ-μέ, μέ, Lat. me, mihi &c.]
4. म (connected with √ 3. मा) m. time, L.
poison, L.
a magic formula, L.
(in music) N. of the 4th note of the scale (abbreviated for मध्यम)
the moon, L.
N. of various gods (of Brahmā, Viṣṇu, Śiva, and Yama), L.
म n. happiness, welfare, L.
water, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (771,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मः 1 Time. --2 Poison. --3 A magical formula. --4 The moon. --5 N. of Brahman. --6 Of Viṣṇu. --7 Of Śiva. --8 Of Yama. --9 (In prosody) A syllabic foot (गण) consisting of three long syllables. --10 N. of the fifth (मध्यम) note in music. --मं 1 Water. --2 Happiness, welfare.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0830-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
म पु० मा--क । १ शिवे २ चन्द्रे ३ चतुर्मुखे ब्रह्मणि एकाक्ष० । ४ यमे ५ समये ६ विषे ७ विष्णौ च मेदि० । छन्दःशास्त्रोक्ते ८ त्रिगुरुके गणे “मो भूमिस्त्रिगुरुः श्रियं दिशति यः” वृ० र० टी० । तस्य देवता भूमिः काव्यादौ प्रथमप्रयोगे श्रीलाभः फलम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4712,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
म मकारः । स तु पञ्चविंशतितमव्यञ्जनवर्णः । अस्योच्चारणस्थानमोष्ठः । इति व्याकरणम् ॥ (“उपूपध्मानीयानामोष्ठौ ।” इति सिद्धान्त- कौमुदी ॥) अस्य स्वरूपं यथा, -- “मकारं शृणु चार्व्वङ्गि ! स्वयं परमकुण्डली । तरुणादित्यसङ्काशं चतुर्व्वर्गप्रदायकम् ॥ पञ्चदेवमयं वर्णं पञ्चप्राणमयं सदा ।” इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ (वङ्गीयाक्षरैः) अस्य लेखनप्रकारः । यथा, -- “ऊर्द्ध्वाधःक्रमतो रेखा वामे वक्रा तु कुण्डली । पुनश्चाधोगता सैव तत ऊर्द्ध्वगता पुनः । ब्रह्मा शम्भुश्च विष्णुश्च क्रमशस्तासु तिष्ठति ॥” अस्य ध्यानं यथा, -- “कृष्णां दशभुजां भीमां पीतलोहितलोचनाम् । कृष्णाम्बरधरां नित्यां धर्म्मकामार्थमोक्षदाम् । एवं ध्यात्वा मकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” तत्प्रणाममन्त्रो यथा, -- “त्रिशक्तिसहितं वर्णं त्रिबिन्दुसहितं सदा । आत्मादितत्त्वसंयुक्तं हृदिस्थं प्रणमाम्यहम् ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ तस्य नामानि । “मः काली क्लेशितः काला महाकालो महान्तकः । वैकुण्ठो वसुधा चन्द्री रविः पुरुषराजकः ॥ कालभद्रो जया मेधा विश्वदा दीप्तसंज्ञकः । जठरञ्च भ्रमा मानं लक्ष्मीर्मातोग्रबन्धनौ ॥ विषं शिवो महावीरः शशिप्रभा जनेश्वरः । प्रमत्तः प्रियसू रुद्रः सर्व्वाङ्गो वह्निमण्डलम् । मातङ्गमालिनी बिन्दुः श्रवणा भरथो वियत् ॥” ३६ ॥ इति तन्त्रोक्तवर्णाभिधानम् ॥
मः, पुं, (माति निर्म्माति जगदिति । मा + कः ।) शिवः । चन्द्रमाः । ब्रह्मा । इत्येकाक्षरकोषः ॥ यमः । समयः । विषम् । मधुसूदनः । इति मेदिनी । मे, १ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-561-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अमात्मा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अमा (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | अम (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
अनाअना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अन् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: अव्ययम् | अनस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अमात् 📚 ➤ नापना, तौलना, अनुमान से सिद्ध करना
संस्कृत: माने

अना 📚 ➤ जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: प्राणने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
म् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें
अना 📚ind. (fr. pronom. base अ), hereby, thus, indeed, RV🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अमातनाअमात् + अनाहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अना: अन् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें