🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:54:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अमात्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अमात्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अमात्र

अर्थ: "सीमा रहित, अपरमित"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अमात्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अमात्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अमात्र (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअमात्रःअमात्रौअमात्राः
द्वितीयाअमात्रम्अमात्रौअमात्रान्
तृतीयाअमात्रेणअमात्राभ्याम्अमात्रैः
चतुर्थीअमात्रायअमात्राभ्याम्अमात्रेभ्यः
पञ्चमीअमात्रात् / अमात्राद्अमात्राभ्याम्अमात्रेभ्यः
षष्ठीअमात्रस्यअमात्रयोःअमात्राणाम्
सप्तमीअमात्रेअमात्रयोःअमात्रेषु
सम्बोधनहे अमात्रहे अमात्रौहे अमात्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अमात्र
अमात्र
amātra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अमात्र १ वि॰ [सं॰]
१. मात्रारहित । बेहद । अपरिमित ।
२. अपूर्ण । असमग्र [को॰] ।
३. आरंभिक [को॰] ।
अमात्र २ संज्ञा पुं॰
१. माप या इयत्ता का अभाव । वह जो माप नहीं हैं ।
२. परब्रह्म [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-मात्र mfn. without measure, boundless (as Indra), RV. i, 102, 7
(as Brahman), BṛĀrUp.
not metrical or prosodical, MāṇḍUp. having the measure or quantity of the letter अ, VPrāt.
अ-मात्र See 2. अ-मा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (81,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमात्र a. [नास्ति मात्रा इयत्ता यस्य] 1 Boundless, immeasurable. --2 Not whole or entire. --3 Not elementary. --4 Having the measure or quantity of the letter अ. --त्रं 1 Non-measure. --2 Not a measure or quantity. --त्रः The Supreme Spirit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0150-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमात्र पु० नास्ति मात्रा परिच्छित्तिर्यस्य । १ इयत्ताशून्ये पर- मात्मनि तुरीये ब्रह्मणि । वृहत्परिमाणकल्पनेन २ परि- च्छेदशून्ये गगनादौ च त्रिं० । अमात्रं त्वा धिषणं तविषे ऋ० १, १०२, ७, “अमात्रं मात्रया इयत्तया रहितम्” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0321,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अमात्रअमात्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अमात्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अमात्र 📚 ➤ "सीमा रहित, अपरमित"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अमात्र 📚मात्रारहित । बेहद । अपरिमित🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें