🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:17:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अमित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अमित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अमित

अर्थ: "जो मापा न गया हो,असीम,सीमारहित,विशाल "

संस्कृत: गतौ शब्दे सम्भक्तौ च

अंग्रेज़ी: to go, to sound, to serve, to help, to be slave

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अमित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अम् + क्त
  2. अमित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अम् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अमित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअमितःअमितौअमिताः
द्वितीयाअमितम्अमितौअमितान्
तृतीयाअमितेनअमिताभ्याम्अमितैः
चतुर्थीअमितायअमिताभ्याम्अमितेभ्यः
पञ्चमीअमितात् / अमिताद्अमिताभ्याम्अमितेभ्यः
षष्ठीअमितस्यअमितयोःअमितानाम्
सप्तमीअमितेअमितयोःअमितेषु
सम्बोधनहे अमितहे अमितौहे अमिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अम् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, शब्द करना, सेवा करना (गतौ शब्दे सम्भक्तौ च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअमतिअमतःअमन्ति
मध्यमअमसिअमथःअमथ
उत्तमअमामिअमावःअमामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अमति · लिट्: आम · लुट्: अमिता · लृट्: अमिष्यति · लोट्: अमतात् · लङ्: आमत् · विधिलिङ्: अमेत् · आशीर्लिङ्: अम्यात् · लुङ्: आमीत् · लृङ्: आमिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अमन · ण्वुल्: अमकः · तृच्: अमिता · यत्: अम्यः · तव्य: अमितव्यः · अनीयर्: अमनीयः · क्त: आन्तः · क्तवतु: आन्तवान् · शतृ: अमन् · स्य-शतृ: अमिष्यन् · क्त्वा: अमित्वा · ल्यप्: प्राम्य · तुमुन्: अमितुम् · णमुल्: अमम् · घञ्: अमः · क्तिन्: आन्ति · क्वसु: आमिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अमित
अमित
amita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अमित वि॰ [सं॰] जिसका परिमाण न हो । अपरिमित । बेहद । असीम ।
२. बहुत । अधिक ।
३. तिरस्कृत । उपेक्षित (को॰) ।
४. अज्ञात । अनजाना (को॰) ।
५. असंस्कृत । संस्कारहीन (को॰) ।
६. केशव के अनुसार वह अर्थालंकर जिसमें साधन ही साधक की सिद्धि का फल भोगे । जैसे— 'दूती नायक के पास नायिका का सँदेसा लेकर जाय, परंतु स्वयं उससे प्रीति कर ले ।' उ॰— आनन सीकर सीक कहा ? हिय तौ हित ते अति आतुर आई । फीको भयो मुख ही मुख राग क्यों ? तेरे पिया बहु बार बकाई । प्रीतम को पट क्यों पलटयो? अलि केवल तेरी प्रतीति को ल्याई । केशव नीके ही नायक सों रमि नायिका बातन ही बहराई ।—केशव (शब्द॰) । यौ॰— अमितक्रतु । अमिताशन । अमिततेजा । अमितौजा । अमितद्युति । अमितविक्रम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अमित or आन्त mfn. perf. Pass. p. √ अम्, Pāṇ. vii, 2, 28.
अमित See √ अम्.
2. अ-मित mfn. (√ 3. मा), unmeasured, boundless, infinite, RV. &c.
without a certain measure, ŚBr.; Suśr. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (80,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमित a. 1 Unmeasured, boundless, unlimited, infinite, great, immense; मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः । अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत् Rām. --2 Neglected, disregarded. --3 Unknown. --4 Unpolished. --Comp. --अक्षर a. not having a fixed number of syllables; prosaic. --अशनः powerful devourer, epithet of परमेश्वर; of Viṣṇu. --आभ a. of great lustre, of unbounded splendour. --(भः) a class of divinities mentioned in V. P. --ओजस् a. of unbounded energy, all-powerful, Almighty; Ms. 1. 4. --क्रतु a. of unbounded wisdom or energy. --तेजस्, --द्युति a. of unbounded lustre or glory. --विक्रमः {1} of unbounded valour. {2} a name of Viṣṇu. --वीर्य a. of immense strength.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0151-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमित त्रि० न मितः । १ अपरिच्छिन्ने इयत्ताशून्ये “अमितस्य हि दातारं भर्त्तारं का न पूजयेत्”? रामा० । २ अज्ञाते च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0321,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अमित" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अमितअमित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अम् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: अमित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अम् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अमित 📚 ➤ "जो मापा न गया हो,असीम,सीमारहित,विशाल "
संस्कृत: गतौ शब्दे सम्भक्तौ च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अमित 📚जिसका परिमाण न हो । अपरिमित । बेहद । असीम🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अमित: अम् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें