🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:24:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अमित्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अमित्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अमित्र

अर्थ: जो मित्र न हो,शत्रु,विरोधी,वैरी,प्रतिद्वन्दी,विपक्षी।

संस्कृत: शत्रुः · पर्याय: रिपु, वैरिन्, सपत्न, अरि, द्विषत्

व्युत्पत्ति: अम्+इत्र

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अमित्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अमित्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अमित्र (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअमित्रम्अमित्रेअमित्राणि
द्वितीयाअमित्रम्अमित्रेअमित्राणि
तृतीयाअमित्रेणअमित्राभ्याम्अमित्रैः
चतुर्थीअमित्रायअमित्राभ्याम्अमित्रेभ्यः
पञ्चमीअमित्रात् / अमित्राद्अमित्राभ्याम्अमित्रेभ्यः
षष्ठीअमित्रस्यअमित्रयोःअमित्राणाम्
सप्तमीअमित्रेअमित्रयोःअमित्रेषु
सम्बोधनहे अमित्रहे अमित्रेहे अमित्राणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अमित्र
अमित्र
amitra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अमित्र वि॰ [सं॰] १ जो मित्र न हो । शत्रु । बैरी ।
२. बिना मित्र का जिसका कोई दोस्त न हो । अमित्रक ।
३. अतुकांत [बंग॰] । उ॰— अपनी अमित्र कविता की तरह अपने गीतों के लिये भी मैं इधर उधर सुन चुका था ।— गीतिका (भू॰) पृ॰ १२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमित्र mf(आ) (fr. √ अम् [Uṇ. iv, 173] or perhaps अ-मित्र, not a friend [Pāṇ. vi, 2, 116, ‘not having a friend’], but See अभ्यमित्रीण, &c.) an enemy, adversary, foe, RV. &c.
अमित्र mfn. not having a friend.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (81,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमित्रः [नमित्रं; by Uṇ. 4. 173 fr. अम् to go against; अमेद्विंषति चित्; अमित्रः शत्रुः] Not a friend, an enemy, adversary, a foe, rival, opponent; स्याताममित्रौ मित्रे च सहजप्राकृतावपि Śi. 2. 36; तस्य मित्राष्यमित्रास्ते 101; Dk. 109, 171; [] M. 1; प्रकृत्यमित्रा हि सतामसाधवः Ki. 14. 21; Ms. 7. 83; 12. 79; 2. 239. --त्रा An enemy; ˚युध् Ved. subduing one's enemies. --Comp. --खाद् a. devouring one's enemies, epithet of Indra. --घात, --घातिन्, --घ्न, --हन् killing enemies. --जित् a. conquering one's enemies; अभित्रजिन्मित्रजिदोजसा यत् N. 1. 13; N. of a son of Suvarṇa. --दंभन a. Ved. hurting one's enemies. --स (सा) ह a. enduring or overpowering one's enemies, epithet of Indra. --सेना a hostile army.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0151-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमित्र अम० रोगे इत्र । रिपौ । “स्याताममित्रौ मित्रे च सहजप्राकृतावपि” तस्य मित्राण्यमित्रामित्रास्ते” इति च माघः “अमित्रजिन्मित्रजिदोजसा स यदिति” नैष० “अमित्रादपि सद्वृत्तममेध्यादपि काञ्चनम्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0322,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमित्रः, पुं, (अमरोगे इत्रच् ।) शत्रुः । इत्यमरः ॥ (रिपुः । विपक्षः । शत्रुपक्षीयः । प्रतिकूलः । “मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके । अमित्रो मित्ररूपेण भ्रातुस्त्वमसि लक्ष्मण” ॥ इति रामायणे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-085-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अमित्र" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अमित्रअमित्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अमित्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अमित्र 📚 ➤ जो मित्र न हो,शत्रु,विरोधी,वैरी,प्रतिद्वन्दी,विपक्षी।
संस्कृत: शत्रुः · पर्याय: रिपु, वैरिन्, सपत्न, अरि, द्विषत्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अमित्र 📚जो मित्र न हो । शत्रु । बैरी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अमित्र
शत्रु के और नाम (२.८.११) — द्विष्, विपक्ष, अहित, दस्यु, शात्रव, शत्रु, अभिघाती, अराति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें