🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:07:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अमीता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अमीता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अमीता

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: अजिनजातीयमृगः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अमीता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: अमी + तल् (भाववाचक)
  2. अमीता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · तद्धित: अमी + तल् (भाववाचक)
  3. अमीता (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · तद्धित: अमी + तल् (भाववाचक)
  4. अमीता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · तद्धित: अमी + तल् (भाववाचक)
  5. अमीता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · तद्धित: अमी + तल् (भाववाचक)
  6. अमीता (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · तद्धित: अमी + तल् (भाववाचक)
  7. अमीता (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · तद्धित: अमी + तल् (भाववाचक)
  8. अमीता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · तद्धित: अमी + तल् (भाववाचक)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अमीता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअमीताअमीतेअमीताः
द्वितीयाअमीताम्अमीतेअमीताः
तृतीयाअमीतयाअमीताभ्याम्अमीताभिः
चतुर्थीअमीतायैअमीताभ्याम्अमीताभ्यः
पञ्चमीअमीतायाःअमीताभ्याम्अमीताभ्यः
षष्ठीअमीतायाःअमीतयोःअमीतानाम्
सप्तमीअमीतायाम्अमीतयोःअमीतासु
सम्बोधनहे अमीतेहे अमीतेहे अमीताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अमृता
अमृता
amṛtā
ⓘ "अमीता" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अमृता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गुर्च । उ॰—धूप बीच यह समय न जाहू । सेंधा साथ अमृता खाहू ।—इंद्रा॰, पृ॰ १५४ ।
२. इंद्रायण ।
३. मालकँगनी ।
४. अतीस
५. हड़ ।
६. लाल ३५ निसोथ ।
७. आँवला ।
८. दूब ।
९. तुलसी ।
१०. पीपल । पिप्पली ।
११. मदिरा ।
१२. फिटकरी [को॰] । खरबूजा [को॰] ।
१४. शरीर की एक नाड़ी (को॰) ।
१५. सूर्य की एक किरण का नाम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-मृता f. a goddess, RV. &c.
spirituous liquor, L.
Emblica Officinalis, Terminalia Citrina Roxb., Cocculus Cordifolius, Piper Longum, Ocimum Sanctum
N. of the mother of Parikṣit, MBh. i, 3794
of Dākṣāyaṇī, MatsyaP.
of a sister of Amṛtodana, Buddh.
of a river, Hcat.
of the first कला of the moon, BrahmaP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (82,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमृता, स्त्री, (नास्ति मृतं मरणं यस्याः सा ।) गुडूची । मदिरा । इन्द्रवारुणी । ज्योतिष्मती । गोरक्षदुग्धा । अतिविषा । रक्तत्रिवृत् । दूर्व्वा । आमलकी । हरीतकी । इति राजनिर्घण्टः ॥ तुलसी । इति शब्दमाला ॥ पिप्पली । इति मेदिनी ॥ चम्पादेशजस्थूलमांसा हरीतकी । सा [] विरेचने प्रशस्ता । इति राजवल्लभः ॥ (सूर्य्य- दीधितिविशेषाः । (“सौरीभिरिव नाडीभिरमृताख्याभिरम्मयः” । इति रघुवंशे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-086-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अमीता" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अमीताअमीता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: अमी + तल् (भाववाचक) 📚
अन्य सम्भावना: अमीता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: अमी + तल् (भाववाचक) | अमीता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · तद्धित: अमी + तल् (भाववाचक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अमीता 📚 ➤ अर्थ उपलब्ध नहीं
संस्कृत: अजिनजातीयमृगः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अमीता 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • अमीता: अमी + तल् (भाववाचक) (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें