🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:26:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अमौलिक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अमौ+लि+क

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अमौ

अर्थ: अवृद्धि कच्चा

व्युत्पत्ति: अम्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. अम (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. अमा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  4. अमा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  5. अम (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  6. अमा (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअमःअमौअमाः
द्वितीयाअमम्अमौअमान्
तृतीयाअमेनअमाभ्याम्अमैः
चतुर्थीअमायअमाभ्याम्अमेभ्यः
पञ्चमीअमात् / अमाद्अमाभ्याम्अमेभ्यः
षष्ठीअमस्यअमयोःअमानाम्
सप्तमीअमेअमयोःअमेषु
सम्बोधनहे अमहे अमौहे अमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

लि

अर्थ: युक्त होना, मिलना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: श्लेषणे

अंग्रेज़ी: to adhere,to be absorbed,to dissolve, to unite

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ला (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ली + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ला (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालाःलौलाः
द्वितीयालाम्लौलः
तृतीयालालाभ्याम्लाभिः
चतुर्थीलेलाभ्याम्लाभ्यः
पञ्चमीलःलाभ्याम्लाभ्यः
षष्ठीलःलोःलाम्
सप्तमीलिलोःलासु
सम्बोधनहे लाःहे लौहे लाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ली (दिवादिगण) · अर्थ: युक्त होना, मिलना (श्लेषणे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलीयतेलीयेतेलीयन्ते
मध्यमलीयसेलीयेथेलीयध्वे
उत्तमलीयेलीयावहेलीयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): लीयते · लिट् (आत्मने.): लिल्ये · लुट् (आत्मने.): लाता · लृट् (आत्मने.): लास्यते · लोट् (आत्मने.): लीयताम् · लङ् (आत्मने.): अलीयत · विधिलिङ् (आत्मने.): लीयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लासीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अलास्त · लृङ् (आत्मने.): अलास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लान · ण्वुल्: लायकः · तृच्: लाता · यत्: लेयः · तव्य: लातव्यः · अनीयर्: लानीयः · क्त: लीनः · क्तवतु: लीनवान् · शानच्: लीयमानः · क्त्वा: लीत्वा · ल्यप्: प्रलाय · तुमुन्: लातुम् · णमुल्: लायम् · क्तिन्: लीति · क्वसु: लिलीवान्

क

अर्थ: ब्रह्मा

संस्कृत: जलम्, शिरः · पर्याय: ब्रह्मन्, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह

व्युत्पत्ति: कच्-ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. क (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकम्केकानि
द्वितीयाकम्केकानि
तृतीयाकेनकाभ्याम्कैः
चतुर्थीकायकाभ्याम्केभ्यः
पञ्चमीकात् / काद्काभ्याम्केभ्यः
षष्ठीकस्यकयोःकानाम्
सप्तमीकेकयोःकेषु
सम्बोधनहे कहे केहे कानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अम
अम
ama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अम १ वि॰ [सं॰] अपक्व । कच्चा [को॰] ।
अम २ संज्ञा पुं॰
१. बीमारी का कारण ।
२. बीमारी । रोग ।
३. दाब । भार (को॰) ।
४. शक्ति । बल (को॰) ।
५. भय । डर (को॰) ।
६. सेवक । नौकर ।
७. प्राणवायु (को॰) ।
८. वह स्थिति या अवस्था जो अमित हो (को॰) ।
अम ३ पु † सर्व [सं॰ अस्मत्-, प्रा॰ अन्ह] दे॰ हम । उ॰—महाराणी जसराज री यां बोली तिणवार । प्रथम अमां पखाहिए खग धाराजल धार । रा॰ रू॰, पृ॰ ३३ ।
अम पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ आम्र, प्रा॰ अब, अंव, पु अंभ] आम । विशेष—समस्त पदों में यह प्रायः पहले आता है; जैसे, अमचूर, अमरस, अमरसी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अम m. impetuosity, violence, strength, power, RV.; VS.; AV.
depriving of sensation, fright, terror, RV.
disease, L.
2. अम mfn. (pron.; cf. अमु) this, AV. xiv, 2, 71 (quoted in ŚBr. xiv & ĀśvGṛ.) [The word is also explained by प्राण, ‘soul’, cf. Comm. on ChUp. v, 2, 6.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (80,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अम a. Unripe (as fruit). --मः 1 Going. --2 Pressure, weight; strength, power (बलं). --3 Fright, terror. --4 Sickness, disease. --5 A servant, follower, an attendant. --6 Vital air, life-wind (प्राण). --7 This, self. --8 Unmeasured state. --मा 1 Soul. --2 Unmeasured state.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0148-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम रीगे चुरा० उभय० सेट् अक० पीडने सक० । अमयति- ने आमिमत् त । “यस्या उदरमामयत्” ॠ० १०८६, ८ मा च नः किञ्चनाममत्” अथ० ६, ३७, ३ । अमितः- आन्तः घञादौ कृति अमः--आमः अमी--आमी ।
अम गतौ भोजने भ्वादि० सक० शब्दे च अक० सेट् प० । अमति आमीत् । “किशूरपत्निनस्त्वमभ्यमीषि” १०, ८६, ८ वेदे शपोलुकि ईट् । अमतः अमतिः अमनिसः ।
अम पु० अम--रोगे घञ् । १ रोगे “अम--गतौ अच् । प्राणे सर्व्वदागतिमत्त्वातस्य तथात्वम् । “बाग्वै सामैषा सा चामश्चेति वृ० उ० “अमो नामासि अमा हि सर्व्व- मिदम् छा० उ० । अमः प्राणः भा० । अमति सह- गच्छति । सेवके “याहि राजेवामँवा” इभेन य० १३, ९ । “अमवान् सेवकान्” वेदी० ४ अपक्वफलादौ न० शब्दर० । प्राणहेतुत्वात् ५ बले “सेनेव सृष्टामं दधाति” ऋ० १, ६६, ४, अमं बलम् भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0316,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम क् रोगे । क आमयति व्याधिर्लोकं । इति दुर्गादासः ॥
अम गतौ । भजने । शब्दे । अमति । इति दुर्गा- दासः ॥
अमं, त्रि, (अम् + भावे घञ्, मान्तत्वान्न वृद्धिः, अमो रोगो विद्यते अस्मात्, अर्शआद्यच्, प्रायेण अपक्वफलभक्षणेनरोगोत्पत्ते स्तस्य तथात्वं ।) अपक्वफलादि । इति शब्दरत्नावली ॥ रोगे पुं । इति मुग्धबोधव्याकरणं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-081-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अमौअम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚 (व्युत्पत्ति: अम् + अच्)
अन्य सम्भावना: अम (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | अमा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
लिला (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ली + अच् 📚
कक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: क (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अमौ 📚 ➤ अवृद्धि कच्चा

लि 📚 ➤ युक्त होना, मिलना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: श्लेषणे

क 📚 ➤ ब्रह्मा
संस्कृत: जलम्, शिरः · पर्याय: ब्रह्मन्, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अम 📚अपक्व । कच्चा🟠🔵🟣🟢🟤
ला 📚वे राजनियम या कानून जो देश या राज्य में शांति या सुव्यवस्था स्थापित कर…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अमौ: अम् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त
  • लि: ली + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त
  • क: कच्-ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬