🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:01:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अयाचित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अयाचित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अयाचित

अर्थ: "न मांगा हुआ,अप्रार्थित"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अयाचित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अयाचित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अयाचित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअयाचितःअयाचितौअयाचिताः
द्वितीयाअयाचितम्अयाचितौअयाचितान्
तृतीयाअयाचितेनअयाचिताभ्याम्अयाचितैः
चतुर्थीअयाचितायअयाचिताभ्याम्अयाचितेभ्यः
पञ्चमीअयाचितात् / अयाचिताद्अयाचिताभ्याम्अयाचितेभ्यः
षष्ठीअयाचितस्यअयाचितयोःअयाचितानाम्
सप्तमीअयाचितेअयाचितयोःअयाचितेषु
सम्बोधनहे अयाचितहे अयाचितौहे अयाचिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अयाचित
अयाचित
ayācita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अयाचित वि॰ [सं॰] बिना माँगा हुआ । उ॰—सदा अवाचित देते हैं फल प्रेम से ।—कानन॰, पृ॰ १०५ । यो॰—अयाचितोपस्थित=बिना माँगे प्राप्त । अयाचितवृत्ति, अयाचित व्रत=बिना माँगे प्राप्त वस्तु से जीविकाविर्वाह करने का नियम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-याचित mfn. not asked for, unsolicited, TĀr.; Mn. &c.
अ-याचित m. N. of the Ṛṣi Upavarṣa, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (85,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अयाचित a. Unasked, unsolicited (as alms, food &c.); अमृतं स्यादयाचितं Ms. 4. 5; 11. 212. --तः N. of the sage Upavarṣa. --तं Unsolicited alms. --Comp. --उपनत, --उपस्थित a. got unasked or without solicitation; अयाचितोपस्थितमंबु केवलं Ku. 5. 22. --वृत्तिः, --व्रतं subsisting on alms got without begging or solicitation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0157-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अयाचित न० याच + क्त न० त० । १ अमृताख्यवृत्तौ “अमृतं स्यादयाचित” मिति मनुः । १ अप्रार्थिते त्रि० । “अया- चितोपस्थितमम्बु केवलम्” “अयाचिताहृतं ग्राह्यमपि दुष्कृतकर्म्मणः” स्मृतिः “याचेर्दुहादिपाठात् गौणे कर्म्मणि” क्त । यस्य सकाशे न याच्यते ३ तस्मिन् जने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0342,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अयाचितं, त्रि, (याच् + क्तः, नञ्समासः ।) याच्- ञां विना लब्धवस्तु । अप्रार्थितं । इत्यमृतशब्दार्थे मेदिनी ॥ (अनर्थितं । “अयाचितोपस्थितमम्बु केवलं” । इति कुमारसम्भवे । “अमृतं स्याद- याचितं” । इति मनुः । “अयाचिताहृतं ग्राह्य- मपि दुष्कृतकर्म्मणः” । इति स्मृतिः ।)
अयाचितः, पुं, (याच् + क्तः, ततो नञ्समासः ।) मुनिविशेषः । तत्पर्य्यायः । उपवर्षः २ हलभृतिः ३ कृतकोटिः ४ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-092-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अयाचितअयाचित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अयाचित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अयाचित 📚 ➤ "न मांगा हुआ,अप्रार्थित"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अयाचित 📚बिना माँगा हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अयाचित = अय + अचित तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें