🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:39:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अरघ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर-+घ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

घ

अर्थ: हन् - टक्, टिलोपः, घत्वं च

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. घ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. घ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — घ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाघःघौघाः
द्वितीयाघम्घौघान्
तृतीयाघेनघाभ्याम्घैः
चतुर्थीघायघाभ्याम्घेभ्यः
पञ्चमीघात् / घाद्घाभ्याम्घेभ्यः
षष्ठीघस्यघयोःघानाम्
सप्तमीघेघयोःघेषु
सम्बोधनहे घहे घौहे घाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — घ
घ
gha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घ हिंदी वर्णमाला के व्यंजनों में से कवर्ग का चौथा व्यंजन जिसका उच्चारण जिह्वामूल या कंठ से होता है । यह स्पर्श वर्ण हैं । इसमें घोष, नाद, संवार और महाप्राण प्रयत्न होते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. घ the 4th consonant of the Sanskṛt alphabet (aspirate of the preceding).
2. घ ind. (used to lay stress on a word) at least, surely, verily, indeed, especially (= Gk. γε), RV.; AV. v, 13, 10 & 11; vi, 1, 3. In the Saṃhitā the final vowel is generally lengthened (घा, cf. Pāṇ. vi, 3, 133)
as a rule it is preceded by other particles (उत, उतो, उत वा, चिद्, न, वा) or by a pronoun or a preposition
it is also found between इव and इद्
or between इव and इद् अह, or between वा and इद्
sometimes it occurs in the clause which depends on a conditional or relative sentence (e.g. आ घा गमद् यदि श्रवत्, ‘he will surely come when he hears’, RV. i, 30, 8), i, 161, 8; viii, 46, 4.
3. घ mfn. (√ हन्) ifc. ‘striking, killing’, cf. जीव-, ताड-, पाणि-, राज-, &c. (cf. also परिघ)
4. घ m. a rattling or gurgling or tinkling sound, L.
a bell, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (375,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घ a. (Used only as the last member of comp.) Striking, killing, destroying; as in पाणिघ, राजघ &c. --घः 1 A bell. --2 Rattling, gurgling or tinkling noise.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0475-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घ घकारस्योच्चारणं स्थानं जिह्वामूलं “जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तः” शिक्षोक्तेः “अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः” इत्यु- क्तिस्तु जिह्वामूलरूपकण्ठपरा । अस्योच्चारणे आभ्यन्तरः प्रयत्नः स्पर्शः जिह्वामूलस्पर्शनेन तदुच्चारणात् अतएवास्य स्पर्शवर्णत्वम् । बाह्यप्रयत्नास्तु घोषनादसंवार महाप्राणाः सि० कौ० मूलं दृश्यम् । तस्य तन्त्रे वाचकशब्दा उक्ता यथा “घः खड्गी घुर्घुरा मण्डी मुण्डीशस्त्रिपुरान्तकः । वायुः शिवोत्तमः सत्यकिङ्किणी घोरनादकः । मरी- चिर्वरुणो मेधा कालरूपी च दाम्भिकः । लम्बोदरी ज्वालमाला नंन्देशो हननं ध्वनिः । त्रैलीक्यविद्या संहर्त्ता कामाख्या मनघा मघा” वर्ण्णोद्धारतन्त्रम् अस्य ध्येयरूपं यथा “मालतीपुष्पवर्ण्णाभां षड्भुजां रक्त लोचनाम् । शुक्लाम्बरपरीधानां शुक्लमाल्यविभूषि- ताम् । सदा स्मेरमुखीं रम्यां लोचनत्रयराजिताम् । एवं ध्यात्वा घकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत्” । अस्य मातृ- कान्यासे दक्षिणकराङ्गुलीषु न्यस्यता ।
घ पु० घट--बा० ड । १ घटायां २ घर्घरशब्दे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2778,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घ, घकारः । स तु व्यञ्जनचतुर्थवर्णः । अस्यो- च्चारणस्थानं कण्ठः । इति व्याकरणम् ॥ (एतत्तु मुग्धबोधमतम् । यथा, “अ आ ह क ख ग घ ङाः कण्ठ्याः ।” पाणिनीये तु एष कण्ठ्यो जिह्वामूलीयश्च । यथा, “अकुहविसर्ज्जनीयानां कण्ठः ॥” इत्युक्त्वा पुनः शिक्षायाम् । “जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तो दन्त्योष्ठ्यो वः स्मृतो बुधैः ॥”) अस्य स्वरूपं यथा, कामधेनुतन्त्रे । “घकारं चञ्चलापाङ्गि ! चतुष्कोणात्मकं सदा । पञ्चदेवमयं वर्णमरुणादित्यसन्निभम् ॥ निर्गुणं त्रिगुणोपेतं सदा त्रिगुणसंयुतम् । सर्व्वगं सर्व्वदं शान्तं घकारं प्रणमाम्यहम् ॥” अस्योत्पत्तिर्गवर्णे द्रष्टव्या ॥ वङ्गाक्षरैस्तस्य लेखनप्रकारादिर्यथा, -- “सृष्टिरूपा वामरेखा किञ्चिदाकुञ्चिता ततः । कुण्डलीरूपमास्थाय ततोऽधोगत्य दक्षतः ॥ अत ऊर्द्ध्वं गता रेखा शम्भुर्नारायणस्तयोः । ब्रह्मस्वरूपिणी देवि ! मात्राशक्तिः प्रकीर्त्तिता ॥” अस्य ध्यानं यथा, -- “मालतीपुष्पवर्णाभां षड्भुजां रक्तलोचनाम् । शुक्लाम्बरपरीधानां शुक्लमाल्यविभूषिताम् ॥ सदा स्मेरमुखीं रम्यां लोचनत्रयराजिताम् । एवं ध्यात्वा घकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” तत्प्रणाममन्त्रो यथा, वर्णोद्धारतन्त्रे । “निर्गुंणं त्रिगुणोपेतं सदा त्रिगोलसंयुतम् । सर्व्वगं सर्व्वदा शान्तं घकारं प्रणमाम्यहम् ॥” तस्य नामानि यथा, नानातन्त्रेषु । “षः खड्गी घुर्घुरो घण्टी घण्टीशस्त्रिपुरान्तकः । वायुः शिवोत्तमः सत्या किङ्किणी घोरनायकः ॥ मरीचिर्व्वरुणो मेधा कालरूपी च दाम्भिकः । लम्बोदरा ज्वालमूलं नन्देशो हननं ध्वनिः ॥ त्रैलोक्यविद्या संहर्त्ता कामाख्यमनघामयः ॥”
घः, पुं, (घण्टयति शब्देन शोभते घटयति घर्घ- रादिशब्दं वा । घटि द्युतौ घट चेष्टायां च + बाहुलकात् डः ।) घण्टा । घर्घरशब्दः । इति मेदिनी । घे । १ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-387-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर-घसमास: अर + घ तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: घ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: घ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अरघ 📚अर 📚घ ➤ अर (पहिए के अरे या पहिए अर्धव्यास) + घ (हन् - टक्, टिलोपः, घत्वं च)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर 📚पहिए की नाभि और नेमि के बीच की आड़ी लकड़ी । आरागज🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अरघ = अर + घ तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें