🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:14:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अर
ara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पहिए की नाभि और नेमि के बीच की आड़ी लकड़ी । आरागज ।
२. आरी ।
३. कोण । कोना ।
४. सेवार ।
५. पित्तपापड़ा । पर्पट [को॰] ।
अर २ वि॰
१. शीघ्र । जल्दी ।
२. छोटा [को॰] ।
अर ३ पु संज्ञा पुं॰ [हिं॰ अड़]
१. हठ । अड़ । जिद । उ॰—(क)परि पाकरि बिनती धनी नीमरजा ही कीन । अब न नारि अर करि सकै जदुवर परम प्रवीन ।—बिहारी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर mfn. (√ ऋ), swift, speedy, L.
little (only for the etym. of उदर) Comm. on TUp.
ifc. ‘going’, cf. समर
अर m. the spoke or radius of a wheel, RV. &c.
the spoke of an altar formed like a wheel, Śulb.
a spoke of the time-wheel, viz. a Jaina division of time (the sixth of an Avasarpiṇī or Utsarpiṇī)
the eighteenth Jaina saint of the present Avasarpiṇī
N. of an ocean in Brahmā's world (only for a mystical interpretation of अरण्य), ChUp.
अर n. the spoke of a wheel, L.
अर (in comp. -अरम्).
अरं (in comp. for अरम्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (86,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर a. [इयर्ति गच्छत्यनेन, ऋ-अच्] 1 Speedy, swift. --2 Little. --3 Going (at the end of comp.). --रः 1 The spoke or radius of a wheel; (˚रं also); अरैः संधार्यते नाभिर्नाभौ चाराः प्रतिष्ठिताः Pt. 1. 81. --2 A spoke of the timewheel; a jaina division of time. --3 A corner (कोण) or angle; त्रिपंचारे पीठे Śyāmāstava. --4 Moss ( शैवाल). --5 = पर्पट q. v. --Comp. --अंतर (pl.) the intervals of the spoke; V. 1. 4. --घट्टः, --घट्टकः [अरैः घट्ट्यते रच्यते असौ] {1} a wheel or machine for raising water from a well (Mar. राहाट). (It usually consists of a single wheel with spokes on each side serving as handles to turn it, and a rope with a bucket attached to it passes over this wheel); ˚दृं खेलयमानः Pt. 4 turning this machine; ˚घटी a bucket so used; कूपमासाद्य ˚टीमार्गेण सर्पस्तेनानीतः Pt. 4. {2} a deep well.
अरं ind. Ved. [ऋ-अम्] 1 Swiftly, near, at hand, present. --2 Readily, fitly, suitably, so as to answer some purpose. --3 Enough, sufficiently (cf. अलं); excessively.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0158-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर पु० इयर्त्ति गच्छत्यनेन ऋ--अच् । १ चक्रस्य २ नाभिनेम्योर्मध्यस्थे काष्ठे ३ शीघ्रे च ४ शीघ्रतादिगुणवति त्रि० । “गण्डोज्ज्वलामुज्ज्वालनाभिचक्रया विराज- मानां नवयोदरश्रियां” माघः उदरा उन्नता अराश्चक्र- शलाका इति मल्लि० “विभुररान्न नेमिः परिभूरजायथाः ऋ०१ १४, ९ “अरा इव रथनाभाविति” श्रुतिः “सम्यञ्चोऽग्निं स पर्यतारा नाभिमिवाभितः” अथ० ३, ३०, ६, “अरा इवाग्ने नेमिरिति” शत० ब्रा० । एवमस्य पुंस्येव प्रयोगात् “रोपधः” ६ । ७ पृष्ठे दर्शितात् पा० सूत्राच्च पुंस्त्वे स्थिते मेदिनीकरोक्तं क्लीवत्वं शीघ्र- तायामेवान्वितं न तु चक्राङ्गेऽपि । “यदपि च तच्चक्रं द्वादशारं यद्वै कुमाराः परिवर्त्तयन्ति तेऽपि षडृतवः संव- त्सरश्चक्रम्” भा० आ० प० । द्वादश मासा अराइव यस्य तदर्थः । “पञ्चारे चक्रे परिवर्त्तमामे तस्मिन्नातस्थुर्भुव- नानि च विश्वा” ऋ० १, १६४, १३ पञ्चारे पञ्चर्त्तु- रूपैररैर्युक्ते हेमन्तशिशिरयोरेकत्वाभिप्रायेण पञ्चर्त्तुता” भा० ४ कोणे “त्रिपञ्चारे पीठे शवशिवहृदीति” श्यामास्तवः । संज्ञायां कन् । ५ शैवाले “प्रापडीति” ख्याते ६ पर्पटे च पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0349,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरं, क्ली, (इयर्त्ति गच्छत्यनेन, ऋ + अच् ।) शीघ्रं । चक्राङ्गं । चाकार पाकि इति भाषा । शीघ्रगे त्रि । इति मेदिनी ॥
अरः, पुं, (ऋ + अच् ।) जिनानां कालचक्रस्य द्वाद- शांशः । स तु अवसर्पिण्याः षष्ठभागः ॥ जिना- नामष्टादशतीर्थङ्करः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-093-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें