🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:21:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अरत्नी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अरत्नी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अरत्नी

अर्थ: कुहनी,कई बार मुक्का

संस्कृत: कनिष्ठिकायुक्तबद्धमुष्टिहस्तः

व्युत्पत्ति: ऋ+कत्नि=रत्निः,स नास्ति यत्र

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अरत्नि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. अरत्नि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. अरत्नि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  4. अरत्नि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  5. अरत्नि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  6. अरत्नि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  7. अरत्निन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अरत्नि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअरत्निःअरत्नीअरत्नयः
द्वितीयाअरत्निम्अरत्नीअरत्नीन्
तृतीयाअरत्निनाअरत्निभ्याम्अरत्निभिः
चतुर्थीअरत्नयेअरत्निभ्याम्अरत्निभ्यः
पञ्चमीअरत्नेःअरत्निभ्याम्अरत्निभ्यः
षष्ठीअरत्नेःअरत्न्योःअरत्नीनाम्
सप्तमीअरत्नौअरत्न्योःअरत्निषु
सम्बोधनहे अरत्नेहे अरत्नीहे अरत्नयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अरत्नि
अरत्नि
aratni
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छोटी उँगली खुली रखकर बँधी मुट्ठी तक (2.6.87)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अरत्नि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बाहु । हाथ ।
२. कुहनी ।
३. मुट्ठी बँधा हाथ ।
४. मीमांसा शास्त्र के अनुसार एक माप । विशेष—इससे प्राचीन काल में यज्ञ की वेदी आदि मायी जाती थी । यह माप कुहनी से कनिष्ठा के सिरे तक होती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अ-रत्नि mfn. ‘disgusted, discontented’ [NBD.], RV. viii, 80, 8.
2. अरत्नि m. the elbow, RV. v, 2, 1 (according to the emendation of BR.), ŚBr.; ĀśvŚr.
a corner, RV. x, 160, 4
a cubit of the middle length, from the elbow to the tip of the little finger, a fist, RV. viii, 80, 8 (cf. 1. अ-रत्नि), AV.; ŚBr. &c.
अरत्नि mfn. ifc. with numbers (e.g. पञ्चारत्न्यस्, ‘five fists’), Pāṇ. i, 1, 58 Comm. and vi, 2, 29 and 30, Sch.
अरत्नि (इस्), f. the elbow, BhP. (cf. रत्नि.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (87,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरत्निः (m. or f.) [ऋ-कत्नि रत्निः स नास्ति यत्र] 1 The elbow; sometimes the fist itself. --2 A cubit of the middle length, from the elbow to the tip of the little finger, an ell; अरत्निस्तु निष्कनिष्ठेन मुष्टिना Ak.; मध्यांगुलीकूर्परयोर्मध्ये प्रामाणिकः करः । बद्धमुष्टिकरो रत्निररत्निः सकनिष्ठिकः ॥ Halāy.; Ki. 18. 6. --3 The arm.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0160-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरत्नि पु० ऋ--कत्नि रत्निः बद्धमुष्टिकरः स नास्ति यत्र । १ विस्तृतकनिष्ठे बद्वमुष्टिहस्ते, २ कफोणिमारभ्य कनिष्ठाङ्गुलि- पर्य्यन्तपरिमाणे । अतस्ततः प्रमाणे मात्रच् । तत्परिमिते त्रि० । “अरत्निमात्रान्तरिते देशे” भवदेवः । “तामुत्तर- तोऽग्नेर्निदघात्यरत्निमात्रे” गृह्यसू० । “अरत्निमात्र क्षुपकाः पत्रैर्द्व्यङ्गुलसम्मितैः” सुश्रु० । ३ कफोणौ (कुनो) बाहोरवयवे । “भीष्मो धनुष्मानुपजान्वरत्निः” भट्टिः । “जवनेनाहवनीयमरत्नी संधत्त” शत० ब्रा० । ४ बाहौ बाहुर्वा अरत्निः बाहुना वीर्य्यं क्रियते” शत० ब्रा० । वा कप् । अरत्निकोऽप्युक्तार्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0352,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरत्निः, पुं, (ऋ + कत्निः, रत्निः बद्धमुष्टिकरः, स नास्ति यस्य ।) विस्तृतकनिष्ठाङ्गुलिमुष्टिकहस्तः । कुर्परः । इति मेदिनी ॥ (“एकविंशतियूपास्ते एकविंशत्यरत्नयः” । इति रामायणे । कफोणिः । हस्तः । करतल- पार्श्वः । बद्धमुष्टिहस्तः । कील, घुसी इत्यादि भाषा । “पदा मूर्ध्नि महाबाहुः प्राहरत् विलपिष्यतः । तस्य जानु ददौ भीमो जघ्ने चैनमरत्निना” ॥ इति महाभारते ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-094-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अरत्नीअरत्नि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: अरत्नि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | अरत्नि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अरत्नी 📚 ➤ कुहनी,कई बार मुक्का
संस्कृत: कनिष्ठिकायुक्तबद्धमुष्टिहस्तः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अरत्नि 📚बाहु । हाथ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अरत्नि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬