🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:27:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अरत्नि
aratni
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छोटी उँगली खुली रखकर बँधी मुट्ठी तक (2.6.87)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अरत्नि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बाहु । हाथ ।
२. कुहनी ।
३. मुट्ठी बँधा हाथ ।
४. मीमांसा शास्त्र के अनुसार एक माप । विशेष—इससे प्राचीन काल में यज्ञ की वेदी आदि मायी जाती थी । यह माप कुहनी से कनिष्ठा के सिरे तक होती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अ-रत्नि mfn. ‘disgusted, discontented’ [NBD.], RV. viii, 80, 8.
2. अरत्नि m. the elbow, RV. v, 2, 1 (according to the emendation of BR.), ŚBr.; ĀśvŚr.
a corner, RV. x, 160, 4
a cubit of the middle length, from the elbow to the tip of the little finger, a fist, RV. viii, 80, 8 (cf. 1. अ-रत्नि), AV.; ŚBr. &c.
अरत्नि mfn. ifc. with numbers (e.g. पञ्चारत्न्यस्, ‘five fists’), Pāṇ. i, 1, 58 Comm. and vi, 2, 29 and 30, Sch.
अरत्नि (इस्), f. the elbow, BhP. (cf. रत्नि.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (87,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरत्निः (m. or f.) [ऋ-कत्नि रत्निः स नास्ति यत्र] 1 The elbow; sometimes the fist itself. --2 A cubit of the middle length, from the elbow to the tip of the little finger, an ell; अरत्निस्तु निष्कनिष्ठेन मुष्टिना Ak.; मध्यांगुलीकूर्परयोर्मध्ये प्रामाणिकः करः । बद्धमुष्टिकरो रत्निररत्निः सकनिष्ठिकः ॥ Halāy.; Ki. 18. 6. --3 The arm.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0160-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरत्नि पु० ऋ--कत्नि रत्निः बद्धमुष्टिकरः स नास्ति यत्र । १ विस्तृतकनिष्ठे बद्वमुष्टिहस्ते, २ कफोणिमारभ्य कनिष्ठाङ्गुलि- पर्य्यन्तपरिमाणे । अतस्ततः प्रमाणे मात्रच् । तत्परिमिते त्रि० । “अरत्निमात्रान्तरिते देशे” भवदेवः । “तामुत्तर- तोऽग्नेर्निदघात्यरत्निमात्रे” गृह्यसू० । “अरत्निमात्र क्षुपकाः पत्रैर्द्व्यङ्गुलसम्मितैः” सुश्रु० । ३ कफोणौ (कुनो) बाहोरवयवे । “भीष्मो धनुष्मानुपजान्वरत्निः” भट्टिः । “जवनेनाहवनीयमरत्नी संधत्त” शत० ब्रा० । ४ बाहौ बाहुर्वा अरत्निः बाहुना वीर्य्यं क्रियते” शत० ब्रा० । वा कप् । अरत्निकोऽप्युक्तार्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0352,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरत्निः, पुं, (ऋ + कत्निः, रत्निः बद्धमुष्टिकरः, स नास्ति यस्य ।) विस्तृतकनिष्ठाङ्गुलिमुष्टिकहस्तः । कुर्परः । इति मेदिनी ॥ (“एकविंशतियूपास्ते एकविंशत्यरत्नयः” । इति रामायणे । कफोणिः । हस्तः । करतल- पार्श्वः । बद्धमुष्टिहस्तः । कील, घुसी इत्यादि भाषा । “पदा मूर्ध्नि महाबाहुः प्राहरत् विलपिष्यतः । तस्य जानु ददौ भीमो जघ्ने चैनमरत्निना” ॥ इति महाभारते ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-094-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें