🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:07:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अरधंगी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अरधम्+गि+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अरधम्

अर्थ: मार डालना, दुःख देना, पक्व होना या पकना

संस्कृत: हिंसासंराद्ध्योः

अंग्रेज़ी: to kill,to injure,to hurt, to be ripen, to be ready

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रध् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रध् (दिवादिगण) · अर्थ: मार डालना, दुःख देना, पक्व होना या पकना (हिंसासंराद्ध्योः)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअरधत् / अरधद्अरधताम्अरधन्
मध्यमअरधःअरधतम्अरधत
उत्तमअरधम्अरधावअरधाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रध्यति · लिट्: ररन्ध · लुट्: रद्धा · लृट्: रत्स्यति · लोट्: रध्यतात् · लङ्: अरध्यत् · विधिलिङ्: रध्येत् · आशीर्लिङ्: रध्यात् · लुङ्: अरधत् · लृङ्: अरत्स्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रन्धन · ण्वुल्: रन्धकः · तृच्: रधिता · ण्यत्: राध्यः · तव्य: रधितव्यः · अनीयर्: रन्धनीयः · क्त: रद्धः · क्तवतु: रद्धवान् · शतृ: रध्यन् · स्य-शतृ: रधिष्यन् · क्त्वा: रधित्वा · ल्यप्: प्ररध्य · तुमुन्: रधितुम् · णमुल्: रन्धम् · घञ्: रन्धः · क्तिन्: रद्धि · क्वसु: रेधिवान्

गि

अर्थ: शब्द करना, गाना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sing

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — गा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागाःगौगाः
द्वितीयागाम्गौगः
तृतीयागागाभ्याम्गाभिः
चतुर्थीगेगाभ्याम्गाभ्यः
पञ्चमीगःगाभ्याम्गाभ्यः
षष्ठीगःगोःगाम्
सप्तमीगिगोःगासु
सम्बोधनहे गाःहे गौहे गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — गै (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना, गाना (शब्दे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगायतिगायतःगायन्ति
मध्यमगायसिगायथःगायथ
उत्तमगायामिगायावःगायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गायति · लिट्: जगौ · लुट्: गाता · लृट्: गास्यति · लोट्: गायतात् · लङ्: अगायत् · विधिलिङ्: गायेत् · आशीर्लिङ्: गेयात् · लुङ्: अगासीत् · लृङ्: अगास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गान · ण्वुल्: गायकः · तृच्: गाता · यत्: गेयः · तव्य: गातव्यः · अनीयर्: गानीयः · क्त: गीतः · क्तवतु: गीतवान् · शतृ: गायन् · स्य-शतृ: गास्यन् · क्त्वा: गीत्वा · ल्यप्: प्रगाय · तुमुन्: गातुम् · णमुल्: गायम् · घञ्: गायः · क्तिन्: गीति · क्वसु: जगिवान्

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रध्
रध्
radh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रध् or रन्ध् cl. 4. P. (Dhātup. xxvi, 84) रध्यति (pf. ररन्ध, 1. pl. ररन्धिम or रेध्म Gr.; 3. pl. रारधुः, RV.; aor. अरधत्, ib.; Subj. रन्धीस्, Impv. रन्धि for रन्द्धि, ib.; fut. रधिता, रद्धा Gr.; रधिष्यति, रत्स्यति, ib.; inf. रधितुम्, Bhaṭṭ.), to become subject to (dat.), be subdued or overthrown, succumb, RV.; AV.; to be completed or matured, MW. (cf. √ राध्); to bring into subjection, subdue, RV.; to deliver into the hand of (dat.), ib.; to hurt, torment, Bhaṭṭ. : Caus. रन्धयति (Ved. also ˚ते; aor. रीरधत्, RV.; अररन्धत् Gr.), to make subject, deliver over to (dat.), RV.; AV.; to torment, afflict, R.; to destroy, annihilate, BhP.; to cook, prepare (food), MānGṛ. : Desid. रिरधिषति, रिरत्सति Gr.: Intens. रारध्यते, रारद्धि Gr. (in RV. vi, 25, 9 रारन्धि for रारन्द्धि, and v, 54, 13 रारन्त for रारन्त्त) to hand over to, deliver.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (866,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रध्, रंध् {c4c} P. (रध्यति, रद्ध; caus. रंधयति; desid. रिरधिषति or रिरत्सति) 1 To hurt, injure, torment, kill, destroy; अक्षं राधितुमारेभे Bk. 9. 29. --2 To subdue. --3 To become subject to (any one). --4 Ved. To die. --5 Ved. To be completed. --Caus. (रंधयति) 1 To hurt, injure. --2 To oppress, torment. --3 To dress, cook or prepare (as food).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0904-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अरधम्रध् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन 📚
गिगा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गै + अच् 📚
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अरधम् 📚 ➤ मार डालना, दुःख देना, पक्व होना या पकना
संस्कृत: हिंसासंराद्ध्योः

गि 📚 ➤ शब्द करना, गाना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: शब्दे

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रध् 📚or रन्ध् cl. 4. P. (Dhātup. xxvi, 84) रध्यति (pf. ररन्ध, 1. pl. ररन्ध…🔵🟣
गा 📚पु † क्रि॰ अ॰ गया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अरधंगीअरधम् + गिअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)
अरधंगीगि + इदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गि: गै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें