🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:14:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अरपित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर-+पित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पित

अर्थ: जाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पि + क्त
  2. पित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पि + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापितःपितौपिताः
द्वितीयापितम्पितौपितान्
तृतीयापितेनपिताभ्याम्पितैः
चतुर्थीपितायपिताभ्याम्पितेभ्यः
पञ्चमीपितात् / पिताद्पिताभ्याम्पितेभ्यः
षष्ठीपितस्यपितयोःपितानाम्
सप्तमीपितेपितयोःपितेषु
सम्बोधनहे पितहे पितौहे पिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पि (तुदादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपियतिपियतःपियन्ति
मध्यमपियसिपियथःपियथ
उत्तमपियामिपियावःपियामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पियति · लिट्: पिपाय · लुट्: पेता · लृट्: पेष्यति · लोट्: पियतात् · लङ्: अपियत् · विधिलिङ्: पियेत् · आशीर्लिङ्: पीयात् · लुङ्: अपैषीत् · लृङ्: अपेष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पयन · ण्वुल्: पायकः · तृच्: पेता · यत्: पेयः · तव्य: पेतव्यः · अनीयर्: पयनीयः · क्त: पितः · क्तवतु: पितवान् · शतृ: पियन् · स्य-शतृ: पेष्यन् · क्त्वा: पित्वा · ल्यप्: प्रपित्य · तुमुन्: पेतुम् · णमुल्: पायम् · क्तिन्: पिति · क्वसु: पिपिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पीत
पीत
pīta
ⓘ "पित" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है। अन्य निकट रूप: पित्, पृत्
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पीत १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ पीता]
१. पीला । पीतवर्णयुक्त ।
२. भूरा रंग । कपिलवर्ण (क्व॰) ।
पीत २ वि॰ [सं॰ पान]
१. पिया हुआ । जिसका पान किया गया हो ।
२. जिसने पी लिया हो । जिसने पान कर लिया हो (को॰) ।
३. सोखा हुआ (को॰) ।
४. पूर्ण रूप से भरा हुआ (को॰) ।
५. सिंचित । जल से सींचा हुआ (को॰) ।
पीत ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पीला रंग । हल्दी का रंग ।
२. भूरे रंग का । कपिल ।
३. हरताल ।
४. हरिचंदन ।
५. कुसुम ।
६. अंकोल या ढेरे का पेड़ ।
७. सिंहोर का पेड़ ।
८. धूप- सरल ।
९. बेंत ।
१०. पुखराज ।
११. तुन । नंदिवृक्ष ।
१२. एक प्रकार की सोमलता ।
१३. पीली कटसरैया ।
१४. पदमाख । पद्मकाष्ठ ।
१५. पीला खस ।
१६. मूँगा ।
१७. सोमा । सुवर्ण (को॰) ।
१८. वल्कल (को॰) ।
१९. चक्रवाक (को॰) ।
२०. इंद्र (को॰) ।
२१. मेढक (को॰) ।
२२. गरुड़ (को॰) ।
२३. गोमूत्र (को॰) ।
२४. शुक्रचंचु । मैना की चोंच (को॰) ।
२५. कर्णिकार । कनेर (को॰) ।
२६. चंपक । चंपा (को॰) ।
पीत पु ४ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰] दे॰ प्रीति । उ॰—तम ग्रासक या दीप मैं पूरित पीत सनेह । बाती विसद हुतास पितु ललित तासु की देह ।—दीन॰ ग्रं॰, पृ॰ १७४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पीत mfn. (√ 1. पा) drunk, sucked, sipped, quaffed, imbibed, RV. &c. &c.
ifc. having drunk, soaked, steeped, saturated, filled with (also with instr.), Mn.; MBh. (cf. g. आहिताग्न्य्-आदि)
पीत n. drinking, L.
2. पीत mf(आ)n. (possibly fr. √ 2. पि or √ प्यै, the colour of butter and oil being yellowish) yellow (the colour of the Vaiśyas, white being that of the Brāhmans, red that of the Kṣatriyas, and black that of the Śūdras), GṛS.; Up.; MBh. &c.
पीत m. yellow colour, W.
a y˚ gem, topaz, L.
a y˚ pigment prepared from the urine of kine, L.
N. of sev. plants (Alangium Hexapetalum, Carthamus Tinctorius, Trophis Aspera), L.
of the Vaiśyas in Śālmala-dvīpa, VP.
पीत n. a y˚ substance, ChUp.
gold, L.
y˚ orpiment, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (629,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीत a. [पा-कर्मणि क्त] 1 Drunk, quaffed; वनाय पीतप्रतिबद्धवत्सां (गां मुसोच) R. 2. 1. --2 Steeped, soaked in, filled or saturated with --3 Absorbed, drunk up, evaporated; Ku. 4. 44. --4 Watered, sprinkled with water; पातुं न प्रयम व्यवस्यति जलं यष्म स्वपीतेषु या Ś. 4 8 --5 Yellow; विद्युत्प्रभारचितपीतपटोत्तरीयः Mk. 5. 2. --तः 1 Yellow colour. --2 Topaz. --3 Safflower. --4 A yellow pigment prepared from cow's urine. --तं 1 Gold. --2 Yellow orpiment. --Comp. --अब्धिः an epithet of Agastya. --अंबरः {1} an epithet of Viṣṇu; इति निगदितः प्रीतः पीतांबरोपि तथाकरोत् Gīt. 12. {2} an actor. {3} a religious mendicant wearing yellow garments. --अरुण a. yellowish-red. --(णः) the middle of day-break. --अश्मन् m. topaz. --कदली a species of banana (स्वर्णकदली). --कंदं the carrot. --कावेरं {1} saffron. {2} brass. --काष्ठं yellow sanders. --गधं yellow sandal. --चंदनं {1} a species of sandal-wood. {2} saffron. {3} turmeric. --चंपकः a lamp. --तुंडः a Kāraṇḍava bird. --दारु n. a kind of pine or Sarala tree. --दुग्धा {1} a milch cow. {2} a cow whose milk has been pledged. {3} a cow tied up to be milked. --द्रुः the Sarala tree. --नील a. green. --(लः) the green colour. --पादा a kind of bird (Mar. मैना). --पुष्पः N. of several plants, चंपक, कर्णिकार &c. --मणिः a topaz. --माक्षिकं a kind of mineral substance --मूलकं the carrot. --यूथी yellow jasmine. --रक्त a. yellowish-red, orange-coloured. --(क्तं) a kind of yellow gem, the topaz. --रागः {1} the yellow colour. {2} wax. {3} the fibres of a lotus. --लोहं brass. --वालुका turmeric. --वासस् m. an epithet of Kṛṣṇa. --सारः {1} the topaz. {2} the sandal tree. --(रं) [] yellow sandal-wood. --सारि n. antimony. --स्कंधः a hog. --स्फटिकः the topaz. --हरित a. yellowishgreen.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0705-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीत त्रि० पा--कर्मणि क्त । १ पानकर्मणि भावे क्त । २ पाने न० पिवति वर्णान्तरं पा--ऊणा० कर्त्तरि क्त । ३ वर्णभेदे पु० ४ तद्वति त्रि० अमरः । ५ हरिताले न० मेदि० । पीतं पानमस्त्यस्य अच् । ६ पानकर्त्तरि त्रि० “वनाय पीत प्रतिबद्धवत्साम्” रघुः । काव्ये वर्णनीयपीतवर्णद्र- व्याणि कविकल्पलतायामुक्तानि यथा “पीतानि ब्रह्म १ जीवे २ न्द्र ३ गरुडे ४ श्वरदृ ५ ग्जटाः ६ । गौरी ७ द्वापर ८ गोमूत्र ९ मधु १० वीररसा ११ रजः १२ । हरिद्रा १३ रो- चना १४ रीति १५ गन्धके १६ दीप १७ चम्पके १८ । किञ्ज- ल्क १९ वल्कले २० शालि २१ हरिताल २२ मनःशिलाः २३ । कर्णिकावं २४ चक्रवाक २५ वानरौ २६ शारिका- मुखम् २७ । केशवांशुक २८ मण्डूक २९ सराग ३० कन- कादयः ३१ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4345,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीतं, क्ली, (पा + भावे क्तः ।) पानम् । इति मेदिनी । ते, ३४ ॥ (पीतो वर्णोऽस्यास्तीति । अच् । पीताभत्वादस्य तथात्वम् ।) हरितालम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (हरिचन्दनम् । तत्पर्य्यायो यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । “पीतसारं सुशीतञ्च तत्पीतं हरिचन्दनम् ॥”)
पीतः, पुं, (पिबति वर्णान्तरमिति । पा + कर्त्तरि औणादिकः क्तः ।) वर्णविशेषः । हल्दिया इति भाषा । तत्पर्य्यायः । गौरः २ हरिद्राभः ३ । इत्यमरः । १ । ५ । १४ ॥ कुसुम्भः । अङ्कोठः । शाखोटः । पुष्परागः । इति राजनिर्घण्टः ॥ पीतवस्तूनि यथा, -- “पीतानि ब्रह्म-१जीवे-२न्द्र-३गरुडे-४श्वरदृग्-५ जटाः ६ । गौरी-७द्बापर-८गोमूत्र-९मधु-१०वीररसा-११ रजः १२ । हरिद्रा १३ रोचना १४ रीति-१५गन्धके १६ द्बीप- १७ चम्पके १८ । किञ्जल्क-१९ वल्कले २० शालि-२१ हरिताल-२२ मनःशिलाः २३ । कर्णिकारम् २४ चक्रवाक-२५ वानरौ २६ शारिकामुखम् २७ । केशवांशुक-२८मण्डूक-२९सराग-३०कनका- दयः ३१ ॥” * ॥ पीतश्वेतवाचकानि यथा, -- “पीतश्वेतौ गौर-१ द्बिजराज-२ कपर्द्द-३ शम्भु-४ हरि-५तार्क्ष्याः ६ । हैमस्तोमा-७ ष्टापद-८ महारजत-९ चन्द्र-१० कलधौताः ११ ॥” अस्यार्थः । गौरः श्वेतपीतयोः । द्बिजराजो गरुडचन्द्रयोः । कपर्द्दः शम्भुजटाजूटकपर्द्दयोः । शम्भुर्ब्रह्मत्रिलोचनयोः । हरिः पिङ्गलसिंहयोः । तार्क्ष्यो गरुडः पक्षे उच्चैःश्रवाः । हैमस्तोमः हेम्नेऽयं हैमः पक्षे हिमस्यायम् । अष्टापदं सुवर्णशरभयोः । महारजतं सुवर्णरूप्ययोः । चन्द्रः स्वर्णशशाङ्कयोः । कलधौतं हेमरूप्ययोः । “सुशोभितारकूटश्रीः स्वर्णस्तोमसमद्युतिः । दहनोपलसत्कान्तिर्गाङ्गेयच्छविपेशलः ॥” अस्यार्थः । तारकूटो रूप्यसमूहः पक्षे आर- कूटो रीतिः । सुशोभनमर्णः कनकञ्च । गोपति- तार्क्ष्यकान्तिः रविगरुडच्छविः । पक्षे गोपति- रिन्द्रः तस्य तार्क्ष्यस्तुरङ्गः । वामदेवगिरिर्मनोज्ञ- मेरुः कैलासश्च ॥ * ॥ पीतश्यामवाचकानि यथा, “पीतश्यामौ कृष्णाम्बर-१ मधुजित्-२ ध्वान्त- जेतारः ३ । विद्युत्कान्तः ४ ध्वान्तद्वेषि-५ हरि ६ स्वर्णव- च्छायाः ७ ॥” अस्यार्थः । कृष्णाम्बरं विष्णुवस्त्रे हर्य्याकाशयोः । मधुजित् मधुतुल्यविष्ण्वोः । ध्वान्तजेता सूर्य्य- [] तमस्तुल्ययोः । विद्युत्कान्तः मेघतडित्मनो- ज्ञयोः । ध्वान्तद्वेषी सूर्य्यान्धकारतुल्ययोः । हरिः कपिकृष्णयोः । स्वर्णवच्छायः सुवर्णसुन्दर- समुद्रतुल्यशोभयोः । इति कविकल्पलता ॥ (पर्व्वतविशेषः । यथा, मात्स्ये । १२१ । ९३ । “प्रथमः सूर्य्यसङ्काशः सुमना नाम पर्व्वतः । पीतस्तु मध्यमस्तत्र शातकौम्भमयो गिरिः ॥”)
पीतं, त्रि, (पीतवर्णोऽस्यास्तीति । अच् ।) पीत- वर्णयुक्तम् । इति मेदिनी । ते, ३४ । (यथा, महाभारते । ४ । ४१ । २० । “ये त्विमे निशिताः पीताः पृथवो दीर्घवाससः । हेमशृङ्गास्त्रिपर्व्वाणो राज्ञ एते महाशराः ॥” पा + कर्म्मणि क्तः ।) कृतपानम् । यथा, -- “हालाहलमपि पीतं बहुशो भिक्षापि भक्षिता भवता । अनयोरवगतरसयोः कियदन्तरं वद योगिन् ! ॥” इत्युद्भटः ॥ (पीतं पानमस्त्यस्येति । अच् । यद्वा, पीतं नीर क्षीरं वा येन इत्युत्तरपदलोपः । पीतदुग्धादि- कम् । यथा, रघौ । २ । १ । “अथ प्रजानामधिपः प्रभाते जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्याम् । वनाय पीतप्रतिबद्धवत्सां यशोधनो धेनुमृषेर्मुमोच ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-157-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पित" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर-पितसमास: अर + पित तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: पित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पि + क्त 📚
अन्य सम्भावना: पित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पि + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अरपित 📚अर 📚पित ➤ अर (पहिए के अरे या पहिए अर्धव्यास) + पित (जाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)))
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर 📚पहिए की नाभि और नेमि के बीच की आड़ी लकड़ी । आरागज🟠🔵🟣🟢🟤
पित 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अरपित = अर + पित तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • पित: पि + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें