🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:15:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अरविंद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अरविंद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अरविंद

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अरविंद
अरविंद
araviṃda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अरविंद संज्ञा पुं॰ [सं॰ अरविन्द]
१. कमल यौ॰—अरविंदनयन । अरविंदनाभ । अरविंदबंधु । अरविंदलोचन अरविंदाक्ष ।
२. सारस ।
३. नील या रक्तकमल [को॰] ।
४. कामदेव के पाँच वाणों में से एक [को॰] ।
२. तांबा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरविन्द n. (fr. अर and विन्द, Pāṇ. iii, 1, 138, Kāś.), a lotus, Nelumbium Speciosum or Nymphaea Nelumbo, Śāk. &c.
अरविन्द m. the Indian crane, L.
copper, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (87,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरविंदं [अरान् चक्रांगानीव पत्राणि विंदते विंद् श P. III. 1. 138 Vārt.] 1 A lotus (it is one of the 5 arrows of Cupid; see under पंचबाण); शक्यमरविंदसुरभिः Ś. 3. 7. It is a sun lotus; cf. सूर्यांशुभिर्भिन्नमिवारविंदं Ku. 1. 32; स्थल˚, चरण˚, मुख˚ &c. --2 Also a red or blue lotus. --दः 1 The (Indian) crane. --2 Copper. --Comp. --अक्ष a. lotus-eyed, an epithet of Viṣṇu. --दलप्रभं copper. --नाभिः, --भः N. of Viṣṇu, from whose navel sprang the lotus which supported Brahmā; हृदये मदीये देवश्चकास्तु भगवानरविंदनाभः Bv. 4. 8. --सद् m. N. of Brahmā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0160-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरविन्द न० अरान् चक्राङ्गानीव पत्राग्राणि विन्दते विद- श । पद्मे “सरसीष्वरविन्दानां वीचिविक्षोभशीतलम् रघुः” “रविन्दधानेऽप्यरविन्दधाने” माघः “रागेण श्रिय- मरविन्दतः कराग्रैः” माघः २ सारसपक्षिणि ३ नीलीत्- पले, ४ रक्तकमले ५ ताम्रे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0353,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरविन्दं, क्ली, (अराकाराणि दलानि तत्सा- दृश्यात् अराः, तान् विन्दति लभते इत्यर्थे विद् + श ।) पद्मं । सारसपक्षी । इत्यमरः ॥ ताम्रं । रक्तकमलं । नीलोत्पलं । इति राजनिर्घण्टः ॥ (“उन्मीलितं तूलिकयेव चित्रं सूर्य्यांशुभिर्भिन्न- मिवारविन्दम्” । इति कुमारसम्भवे । “अरविन्दमिदं वीक्ष्य खेलत्खञ्जनमञ्जुलं । स्मरामि वदनं तस्याश्चारुचञ्चललोचनम्” ॥ इति साहित्यदर्पणे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-094-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अरविंद" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अरविंदउमा-कोश अरविंद: कमल यौ॰—अरविंदनयन । अरविंदनाभ । अरविंदबंधु । अरविंदलोचन अरविंदाक्ष 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अरविंद 📚 ➤ कमल यौ॰—अरविंदनयन । अरविंदनाभ । अरविंदबंधु । अरविंदलोचन अरविंदाक्ष उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अरविंद 📚कमल यौ॰—अरविंदनयन । अरविंदनाभ । अरविंदबंधु । अरविंदलोचन अरविंदाक्ष🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें