🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:41:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अरुष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अरुष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अरुष

अर्थ: - अक्रुद्ध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अरुष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अरुष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अरुष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअरुषःअरुषौअरुषाः
द्वितीयाअरुषम्अरुषौअरुषान्
तृतीयाअरुषेणअरुषाभ्याम्अरुषैः
चतुर्थीअरुषायअरुषाभ्याम्अरुषेभ्यः
पञ्चमीअरुषात् / अरुषाद्अरुषाभ्याम्अरुषेभ्यः
षष्ठीअरुषस्यअरुषयोःअरुषाणाम्
सप्तमीअरुषेअरुषयोःअरुषेषु
सम्बोधनहे अरुषहे अरुषौहे अरुषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अरुष
अरुष
aruṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अरुष १ वि॰ [सं॰]
१. अक्रोधी ।
२. चमकदार ।
३. बिना हानि का । अक्षत ।
४. चक्कर काटनेवाला, जैसे घोड़ा ।
अरुष २ संज्ञा पुं॰
१. अग्नि का लाल रंग का घोड़ा ।
२. सूर्य ।
३. ज्वाला ।
४. रक्त वर्णँ के तूफानी बादल [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अरुष mf(अरुषी, RV. i, 92, 1 and 2; x, 5, 5)n. red, reddish (the colour of Agni and his horses, of cows, of the team of Uṣas, the Aśvins, &c.), RV. & VS.
अरुष (अस्), m. the sun, the day, RV. vi, 49, 3 and vii, 71, 1 (cf. अरूष)
अरुष (आस्, आसस्), m. pl. the red horses of Agni, RV.; AV.
अरुष (अम्), n. shape, Naigh.
2. अरुष Nom. P. अरुषति, to go, Naigh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (88,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरुष a. 1 Not angry. --2 Shining, bright; reddish. --3 Unhurt. --4 Moving, going about (as a horse). --षः 1 The red horse of Agni; a flame. --2 The sun; the day as presided over by the sun. --3 The red storm-cloud. --षी 1 The dawn. --2 A flame. --3 N. of the wife of Bhṛgu and mother of Aurva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0162-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरुष त्रि० न रोषति क्रुध्यति रुष--क न० त० । १ अक्रो- धने । “युञ्जन्ति व्रघ्नमरुषं चरन्तं परितस्थुषः” यजु० २३, ५ “असौ वा आदित्योव्रघ्नोऽरुषः” इति श्रुतिः । विरोधे न० त० । २ रोचमाने । “श्वेतं सज्ञानमरुषं सहिता” ऋ० ३, १, ४, ‘अरुषं रोचमानम्’ भा० । ऋ--गतौ--उषन् । ३ गमनशीले अश्वादौ वेदे स्त्रियां ङीप् । “युक्ष्वाह्यरुषी रथे” ऋ० १, १४, १२, अरुषी- र्गमनशीला वडवाः” भा० । रुषा हिंसा न० ब० । ४ हिंसारहिते “जानन्ति वृष्णो अरुषस्य शेवम्” ऋ० ३, ७, ५, । “अरुषस्य हिंसारहितस्य” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0361,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अरुषअरुष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अरुष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अरुष 📚 ➤ - अक्रुद्ध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अरुष 📚अक्रोधी🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें