🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:52:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अरूः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अरूः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अरूः

अर्थ: ग्हायल,चोट खाया हुआ

संस्कृत: पर्याय: व्रण, ईर्म

व्युत्पत्ति: ऋ+उसि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अरुस् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अरुस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अरुस् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअरूःअरुसौअरुसः
द्वितीयाअरुसम्अरुसौअरुसः
तृतीयाअरुसाअरूर्भ्याम्अरूर्भिः
चतुर्थीअरुसेअरूर्भ्याम्अरूर्भ्यः
पञ्चमीअरुसःअरूर्भ्याम्अरूर्भ्यः
षष्ठीअरुसःअरुसोःअरुसाम्
सप्तमीअरुसिअरुसोःअरूःषु / अरूष्षु
सम्बोधनहे अरूःहे अरुसौहे अरुसः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अरुस्
अरुस्
arus
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरुस् mfn. wounded, sore, ŚBr.
अरुस् (उस्), n. a sore or wound, AV. v, 5, 4; ŚBr. &c.
the sun, Uṇ.
अरुस् ind. a joint, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (88,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरुस् a. [ऋ-उस् Uṇ. 2. 116] Wounded, sore. --m. --(रुः) 1 The Arka tree. --2 Red Khadira. --n. 1 A vital part. --2 A wound, sore (--m. also). --3 An eye. --Comp. --कर a. [अरुस्-कृ-टः P. III. 2. 21] causing or inflicting wounds, wounding. --(रः) N. of a tree अरुष्क q. v. --(रं) the nut of this tree. --कृत a. wounded, hurt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0162-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरुस् पु० ऋ--उसि । १ अर्के, २ रक्तखदिरे च । ३ मर्म्मणि न० । ४ व्रणे, ५ क्षते च पु० न० । “अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम्” पा० । “अरुर्वैं पुरुषोऽवच्छित्तः अनरुरेवैतद्भवति” शत० ब्रा० । “यद्दण्डेन यदिष्वा यद्वारुषा हरसा” अथ० ५, ५, ४ । “अरुर्वै पुरुषस्याक्षीति” शत० ब्रा० उक्ते ६ नेत्रे च । अरुस् + अभूतद्भावे च्वि अन्तलोपः दीर्घः अरूकरोति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0361,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अरूःअरुस् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अरुस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अरूः 📚 ➤ ग्हायल,चोट खाया हुआ
संस्कृत: पर्याय: व्रण, ईर्म

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अरुस् 📚mfn. wounded, sore, ŚBr🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अरुस्
घाव (२.६.५४) — व्रण, ईर्म

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें