🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:01:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अरेह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अरे+ह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अरे

अर्थ: शत्रु,दुश्मन

संस्कृत: शत्रुः · पर्याय: रिपु, वैरिन्, सपत्न, द्विषत्, द्वेषण

व्युत्पत्ति: ऋ+इन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अरि (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अर (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  3. अव्ययम्
  4. अर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. अर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  6. अर (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  7. अर (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  8. अरा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अरि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअरिःअरीअरयः
द्वितीयाअरिम्अरीअरीन्
तृतीयाअरिणाअरिभ्याम्अरिभिः
चतुर्थीअरयेअरिभ्याम्अरिभ्यः
पञ्चमीअरेःअरिभ्याम्अरिभ्यः
षष्ठीअरेःअर्योःअरीणाम्
सप्तमीअरौअर्योःअरिषु
सम्बोधनहे अरेहे अरीहे अरयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ह

अर्थ: बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है ‘सचमुच’ यथार्थ में निश्चय ही आदि, परन्तु कभी कभी इसका उपयोग बिना किसी विशेष अर्थ को प्रकट किये केवल पादपूर्ति के निमित्त भी किया जाता है, विशेष कर वैदिक साहित्य में

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अरि
अरि
ari
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अरि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शत्रु । बैरी । चक्र ।
३. काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद और मात्सर्य ।
४. छह की संख्या ।
५. ज्योतिष में लग्न से छठा स्थान ।
६. विट् खदिर । दुर्गंध खैर । अरिमेद ।
७. स्वामी [को॰] ।
८. रथ का कोई हिस्सा [को॰] ।
९. वायु [को॰] ।
१०. धार्मिक व्यक्ति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरि m. v.l. for अरिन् below.
1. अरि mfn. (√ ऋ), attached to faithful, RV.
अरि (इस्), m. a faithful or devoted or pious man, RV.
2. अ-रि mfn. (√ रा; = 1. अरि, assiduous, &c., Gmn.), not liberal, envious, hostile, RV.
अ-रि m. (इस्) an enemy, RV.; MBh. &c.
(अरिस्) id., AV. vii, 88, 1 and xiii, 1, 29, (in astron.) a hostile planet, VarBṛS.
N. of the sixth astrological mansion, ib. (in arithm.) the number six (cf. अराति)
a species of Khadira or Mimosa, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (86,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरि a. [ऋ-इन्] Moving, going, reaching; obtaining, aspiring, devoted to, zealous (Ved.). --रिः 1 An enemy, foe (cf. Uṇ. 4. 138); (used in the Veda like an adjective in the sense of ‘ungenerous’, ‘malicious’, ‘not worshipping or devoted,’ ‘hostile’); विजितारिपुरःसरः R. 1. 59, 61; 4. 4. --2 An enemy of mankind (said of the six feelings which disturb man's mind); कामः क्रोधस्तथा लोभो मदमोहौ च मत्सरः; कृतारिषड्वर्गजयेन Ki. 1. 9. --3 A species of खदिर or Mimosa (विट्खदिर). --4 N. of the number six (from the six enemies). --5 N. of a condition in astronomy. --6 Any part of a carriage. --7 A wheel. --8 A lord, master. --9 The wind. --10 A pious or religious man. --Comp. --कर्षण a. tamer or subduer of enemies. --कुलं {1} a host of enemies. {2} an enemy. --गूर्त a. Ved. ready for the destruction of enemies; praised by devoted men or worshippers. --घ्नः destroyer of enemies. --चिंतनं, --चिंता schemes directed against enemies; [] administration of foreign affairs. --त्र a. protecting from enemies. --धायस् a. possessed by lords only (i. e. very precious). --नंदन a. ‘an enemy's joy’, affording triumph to an enemy. --निपातः invasion made by enemies. --भद्रः the foremost or most powerful enemy; R. 14. 31. --मर्दः ‘crushing enemies’ N. of a plant (काममर्द). --मर्दन a. crushing or trampling foes, destroying enemies. --मेदः N. of a tree (विट्खदिर); N. of a country; Bṛ. S. 14. 2. --मेदकः N. of an insect bred in excrement. --स्थानकं consternation, defeat. --सूदनः, --हन्, --हिंसकः destroyer of enemies; R. 9. 18.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0161-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरि पु० ऋ--इन् । १ शत्रौ २ रथाङ्गे, चक्रे, ३ विट्खदिरे, ४ कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्येषु षट्सु, तत्संख्यासाम्यात् ५ षट्संख्यायां, ६ ज्योतिषप्रसिद्धे लग्नावधिके षष्ठस्थाने ७ ईश्वरे च । तत्र शत्रौ “दूरात्प्रशमितारिभिः” “विजि- तारिपुरः पुरः” रघुः । “नारीणामनुकूलमाचरसि चेज्- जानासि” का० प्र० “अरिकरिहरणार्थम्” लीला० । “नारिं न मित्रं यं विद्यात्तं श्राद्धेभोजयेत् द्विजम्” मनुः । चक्रे “गदारिखड् ग पद्मधृक्” विष्णुध्यानम् । कामादौ “कृतारिषडवर्गजयेन” किरा० । ईश्वरे अरिधामश् शब्दे उ० विट्खरि अरिमेदः । “सितासितौ चन्द्रमसो न कश्चित् बुधः शशी सौम्यसितौ रवीन्द । रवीन्दुभौमा रवितस्त्वमित्रा” इति ज्योतिषोक्तेषु रव्यादीनां ८ शुक्रमन्दादिषु । यथा रवेः शुक्रशनी, कुजस्य बुधः, बुधस्य शशी, गुरोः बुधशुक्रौ शुक्रस्य रविचन्द्रौ” शनेः रविचन्द्रभौमाः । “नीचस्थितेऽरि- गेहगेऽथ पराजिते वा जीवे भृगौ ब्रतविधौ स्मृतिकर्महीनः” ज्योति० एते च नैसर्गिका अरयः तात्कालिकास्तु “चतुर्थदश- वित्तान्त्यविनाशस्थाः परस्परम् । तत्कालमित्राण्युच्चस्थः कैश्चिदुक्तोऽन्यया रिपुः” ज्योतिषोक्तेः तत्काले तत्तद्राशिस्थ- ग्रहापेक्षया २, ३, ४, १०, ११, १२ स्थानभिन्नेषु १, ५, ६, ७, ८, ९ स्थानेषु स्थिताः ग्रहाः तथाहि कर्मकाले ये ग्रहा यत्र राशौ तिष्ठन्ति तेषां यदपेक्षया १, ५, ६, ७, ८, ९, स्थान [] स्था ग्रहास्ते तेषां तत्कालिकारयो भवन्ति तएव ग्रहा यदि नैसर्गिकरिपवस्तदा अधिशत्रवः नैसर्गिकसमाश्चेत् रिपवः, इति भेदः । यथोक्तं हितसमरिपुसंज्ञा ये निसर्गे निरुक्ताः अधिहितहितमध्यास्तेऽपि तत्कालमित्रैः । रिपुसमसुहृदा- ख्या ये निसर्गोपदिष्टा अधिरिपुरिपुमध्याः शत्रुभिश्चिन्तनीया’ इतिराजभा० । निसर्गसमाश्च “बुधःकुजेज्यास्फुजिदर्कपुत्राः शुक्रार्कजौ, भौमसुरेज्यमन्दाः, । शनिः, कुजज्यौ, सुरराज- मन्त्रो रव्यादितोऽमी समसं ज्ञिताः स्युः” इत्युक्ताः यथारवेः बुधः, चन्द्रस्य कुजगुरुशुक्रशनयः । कुजस्य शुक्रशनी, बुधस्य कुजगुरुशनयः । गुरोः शनिः, शुक्रस्य कुजगुरू’ शनेः गुरुः, एतेषां क्रमेणैते समास्त एव समा अपि तात्कालिकरि- पवश्चेत् रिपव इति अवगन्तव्यम् । एतेषां वलज्ञानार्थं तत्तत् संज्ञा तयाहि अधिमित्रगृहे २२ । ३० कला बलम मित्र- गृहे१५ कलाः, समगृहे ११ । ४५ कलाः शत्रुगेहे ७ । ३ कलाः अधिशत्र गृहे ३ । ४५ कलाबलम् । मूलं जातकादौ दृश्यम् । नैसर्गिकरिगुता तु सर्वकार्य्यमात्रे इति भेदः । एतच्च जातोक्तग्रहादिबलज्ञानोपयोगि । ताजके तु “दृष्टिः स्यान्नमपञ्चमे बलवती प्रत्यक्षतः स्नेहदा पादोना (४५ कलाः) ऽखिलकार्य्यसाधंनकरी मेलापकाख्योच्यते । गुप्तस्नेहकरी तृतीयभवने कार्य्यस्य संसिद्धिदा त्र्यशोना कथिता (४० कलाः) तृतीयभवने षड्भागदृष्टिर्भवे (१०- कलाः) । दृष्टिः पादमिता (१५ कलाः) चतुर्थदशमे गुप्ता- रिमावा स्मृताऽन्योन्यं सप्तमभे तथैकभवने प्रत्यक्षवैरा- खिला” (६० कलाः) इति दृष्टिविशेषमभिधाय “पश्य- न्मित्रदृशा (३, ५, ९, ११,) सुहृत्, रिपुदृशा (१, ४, ७, १०) शत्रः । समस्त्वन्यथा २, ६, ८, १२, इति नील० उक्तदिशातात्- कालिकमित्रादि । तेन स्वापेक्षप्या १, ४, ७, १०, स्था- नस्था ग्रहाः रिपवः । तत्र “स्वस्वाधिकारोक्तबलं सुहृद्भे पादोनमर्द्धं समभेऽरिभेऽङ्घ्रः” नील० । राहो- निसर्गरिपवस्तु “सूर्य्यःशशाङ्को धरणीसुतश्च राहो रिपुः” इत्युक्ता ज्ञेयाः । तत्कालिकास्तुप्रागुक्तदिशा ज्ञेयाः केतोस्तु “शुक्रशनी विपक्षौ” इत्युक्तौ ज्ञेयौ । जातके षष्ठ- स्थाने “षष्ठे च क्षतविद्विषौ” इत्युक्तौ चिन्तनीयौ । ताजके तु “रिपौ मातुलमान्द्यारिचतुष्पाद्बन्धनीव्रणा” इति नील० ताजकोक्ताः चिन्तनीयाः । ८ तन्त्रोक्ते मन्त्रभेदे । तथाहि षो
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरिः, पुं, (ऋ + इन् ।) शत्रुः । इत्यमरः ॥ (“उपकर्त्रारिणा सन्धिर्न मित्रेणापकारिणा” । इति मनुः ।) इति हितोपदेशे । “अनन्तरमरिं विद्यादरिसेविनमेव च” । चक्रं । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ खदिरभेदः । तत्प- र्य्यायः । सन्दानिका २ दाली ३ खदिरपत्रिका ४ । अस्य गुणाः । कषायत्वं । कटुत्वं । तिक्तत्वं । रक्तार्त्तिपित्तनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-095-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अरि" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अरेअरि (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अर (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन | अव्ययम्
हअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अरे 📚 ➤ शत्रु,दुश्मन
संस्कृत: शत्रुः · पर्याय: रिपु, वैरिन्, सपत्न, द्विषत्, द्वेषण

ह 📚 ➤ बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है ‘सचमुच’ यथार्थ में निश्चय ही आदि, परन्तु कभी कभी इसका उपयोग बिना किसी विशेष अर्थ को प्रकट किये केवल पादपूर्ति के निमित्त भी किया जाता है, विशेष कर वैदिक साहित्…

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अरि 📚शत्रु । बैरी । चक्र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अरि
शत्रु के नाम (२.८.१०) — रिपु, वैरी, सपत्न, द्विषत्, द्वेषण, दुर्हृद्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें